Vdekja e Luanit (Ali Pashe Tepelena). Albert Pasho

Ende sot kur ecen ne malet e Epirit me pyjet e dendur, ne mes luginash te thella,me hone e lumenj, prrenjte te furrishem e te eger, si shpirti i kesaj toke ,ne brigjet e thepisura te bregdetit qe dallget e detit te kalter e ledhatojne, sikur kujtesa te ledhatoje historine e saj te brymosur prej miti e legjende.Ende sot percepton nje rrugjito luani,nje rugjito primordiale te dale nga thellesite e shpirtit te kesaj toke mitike e legjendare.Rugjito i luanit qe vazhdon te ndihet ne ndrrimin e moteve si ato te lashta  ne profecine e tij,ne motin e ri  gjate jetes te luanit por edhe sot ne motin   modern  pas  vdekjes te luanit rugjito i tij qe motet nuk e kane heshtur dot kurre.Eshte rugjito i Ali Luanit,luanit ne token e shqiponjave qe as vdekja nuk e heshti dot.Vdekja e Ali Pashe Tepelenes do ti beje nder dhe do te ngreje lavdine heronjve te kesaj toke mitike.Kjo vdekje ne nje rrethane tjeter do te kishte imituar dhe ndoshta eklipsuar emrat e famshem  te bashkepatrioteve te tij si Pirro,Aleksandri dhe Ulise mendjeprehte.Vdekja e tij do te jete nje simbol i lirise dhe i sfides ndaj armiqeve te krijeses te tij politike, krijimit te mbreterise te tij ate te shqiptareve,edhe pse kete krijese armiqte e shqiptarizmit e mbyten qe ne djep.Per kete krijese te tij Ali Tepelena nuk kurseu asgje,as jeten e tij,as te femijeve dhe nipit te tij dhe as pasurine e tij.Por vdekja e tij do te ishte me e embel se deluzioni i tij,per ata qe i rriti i ushqehu i beri te famshem dhe te medhenj,vdekja per luanin do te ishte me e embel se tradhtia.Ali Tepelena do te vdiste si nje guerrier antik i tokes te Epirit,edhe pse i thyer ne moshe ai do te vdes ne kembe me armet e tija akoma te nxehta qe leshonin tym ne duart e tija.Vdekja e tij do te jete epilogu i nje jete lufte,ajo eshte nje ritual dhe ekzekutim i nje ndermarje politike e orkestruar nga ata qe i trembeshin  pavarsise dhe influences se tij,legjendes dhe mitit te tij.Vdekjen e tij do ta kerkoje Sulltani.tre armata dergoje Sulltani per koken e luanit,dy nga toka dhe nje nga deti,80 mije ushtare, me ne krye generalin e famshem dhe te zoti gjeorgjianin Hurshit Pashen,heroin e Alepos qe sapo e kishte pushtuar.Por Janina e luan Aliut dhe e shqiptarve nuk eshte Alepoja.Gjithe kjo armate per thuajse dy vjet rrjesht do te deshtoje perpara mureve te Janines,nuk do te jete forca dhe madheshtia qe do te triumfoje.Eshte tradhtia ajo,dhe epiriotet kete e dine qe nga kohet antike,qe kalate meren nga brenda dhe jo nga jashte,eshte Ulise mendjeprehti dhe Akile qe do te marin Trojen,dhe ky mesim eshte bere shkolle edhe poer armiqte e tyre ne mote.Vdekja e Ali Pashes do te jete zija me e madhe qe nga koha e Pirros ne Epir,dhimbja do te jete ancestrale dhe e madhe,epiriotet do te qajne Aliun dhe bashke me te fatin e tyre te thyer, Aliu ishte shpresa,ishte madheshtia e pathyeshme,sovrani i pakurrorezuar i Epirit.Po ate nate Hurshit Pasha u gjet i befasuar dhe i manhitur ne te njejten kohe kur gjeti ushtaret e Aliut qe qanin humbjen e princit te tyre Aliut. Si shkruan Pouqueville:Per gjithe naten pas vdekjes se Aliut, Tosket dhe Geget dhe te tjera tribu shqiptare i denjten afer per gjithe naten trupit te Aliut duke e qare me ligje duke vene ne dukje bemat e tija.Hurshit Pasha duke pare kete situate dhe duke ju trembur ketyre luftetareve trima e te eger,urdheroj qe trupi i Aliut pa koke te varrosej me gjithe nderimet reale siç e meritonte personaliteti i ketij dragoni.Keshtu diten tjeter pasi laven trupin dhe e lyhen me vajra te profumosura duke e veshur dhe dekoruar trupin,e vendosin ne nje arkivol dhe e mbeshtjellen me mbulese kashmiri indian nje nga me te shtrenjtit e kohesSiper tij vendosen stemen qe mbante ne ceremonite zyrtare.I prene krenieren kalit te tij dhe e mbeshtollen me nje cope lejla,dhe siper vune shpaten dhe dekorazionet e tjera luftarake qe Aliu i kish fituar ne lufte.Per funeralin e tij u caktua nje resposabil zyrtar Selam-aga qe do te drejtonte gjithe ceremonine.Ne krye te korteut ishin gjeneralet dhe komadantet e tij qe mbanin lart stendartin me Tre Kode(bisht kali) qe trgonin rangun e Aliut, me e larta ne Perandorine Osmane,Vezir me Tre Bishta Kali.Te dyja anet e rruges qene te mbushura polt me njerez nga ku degjoheshin te qara e tyre.Korteu hyri ne keshtjelle nga hyrja kryesore dhe ketu nga te dyja anet e rruges ishin rreshtuar repartet e ushtrise se tij per ti dhene nderimet ushtarake princit te tyre.Bara ishte mbuluar me nje koperte ceremoniale dhe u vendos ne varrin e families ne krah te gruas Emine.Imami i jep lamtumiren e fundit duke duke cituar: "Ali Tepelena djali Veliut qofte i xhenetit".Ceremonia e vdekje do te jete e denje per nje princ,per luanine Epirit,eshte fundi i nje luani qe nuk u gjunjuzua kurre.Edhe vdekja e tij do te ishte adhuruar dhe pare edhe me zili nga vete armiqte e tij dhe vrasesi i tij per interes te Portes te Larte,Hurshiti.Vdekja e tij plot nder e lavdi nuk do te jete e njejte per vrasesin e tij Hurshit Pashen i cili pasi e puthi mjekren e bardhe te kokes te prere te Aliut,ju drejtua Allahut dhe i kerkoje dhe ju lut qe ti jepte nje vdekje te lavdishme dhe te ndershme si kjo e Ali Pashes.Hurshit Pasha eshte vrasesi i Aliut por pa nder e lavdi,ai eshte njeriu qe zbatoi urdherin e Sulltanit dhe nuk mori dhe as meritoi lavdine qe priste nga koj fushate ushtarake e madhe.,Hurshit Pasha do te qendroi ne hije perpara luan Aliut,kush vret nje mit nuk shendrohet ne mit por qendron nen hijen e tij,eshte vdekja e luan Aliut qe me vdekjen e tij do ta shendrroje ate ne mit dhe legjende.Kjo vdekje jo vetem per Hurshit Pashen qe ishte nje ekzekutore per urdher te Sulltanit por edhe per rivalin ideal te Aliut qe vdiq si Imperator Napoleone Bonaparete por ne esil,do te jete me e lavdishme se ajo e vete Imperatorit njekohesh rival dhe bashkepuntor i tij.Bonaparti do te vdes si imperator ne esil i rrethuar nga gjeneral besnik,rrethuar nga kujtime e libri,ceremoni soleme,varr madheshtor,ndersa vdekja e Ali Pashes do te jete e nje sovrani guerrier,i rrethuar,qe vdes ne kembe me arme ne dore.Vdekja e tij i dha fund projektit te tij politik Mbreterise Kushtetutese te Shqiptareve,i cili egzistonte de fakto qe ai e kishte qeverisur si nje sovran pa korone per me shume se 30 vjet.Vdekja e tij do te kete nje impakt te thelle dhe te menjehershem ne territoret e tija,pushteti i tij i pavarurur dhe automon do te shperbehet dhe do te zvendesohet me ate osman dhe zyrtaret e saj.Kjo do te sjelle boshllekun politik i krijuar me vdekjen e tij,dhe do te rise pasigurine dhe situate kaotike ne keto territore.Shqiperia e Poshtme qe deri ne kete moment kishte patur nje zhvillim te madh social ekonomik me qender Janinen do te bjere ne nje depresion te thelle ekonomik dhe social.Vrasja e tij nga Sulltani do te shpejtoje krizen e Perandorise Osmane si çarja e madhe e Perandorise qe do ta beje kete vdekje mitike per qendresen dhe rolin e saj ne renien e Perandorise Osmane,ky aspekt dhe kontribut mjaft i rendesishem i Ali Pashe Tepelenes,qe shpesh nuk vihet ne dukje.Ne Eurpen e kohes qe veçanerisht ne kete moment historik shikonte dhe admironte luften dhe qendresen e Ali Luanit,ne kete ballafaqim jo te barabarte forcash,vdekja e Ali Pashes do te kete nje impakt te jashtezakonshem.Qendresa e tij do te jete simbol i renies te Perandorise Osmane,e cila nuk ishte me ne gjendje te kontrrollonte territoret e saja te pushtuara.Vdekja e tij pati nje impakt edhe ne politike,gjeo politke si dhe literaturen ,artet figurative dhe skenike te kryeqyteteve Europiane,Me kete vdekje heroike Ali Paha shendrrohet ne nje legjende,nje hero romantik.Vdekja e tij do te kontriboje dhe shtyje fuqite europiane te konsiderojne ndarjen e territoreve te Turqise Europiane ridizenjare gjithe Ballkanin.Varri i tij do te shtrihet ne dy kontinente,thuajse se madheshtine dhe lavdine e tij se nxinte dot nje i vetem,shkruan nje poet,o ndoshta kujtesa e tij eshte universale ju perket te gjitheve si simbol i rebelimit,luftes.qendreses dhe lirise..Jo me kot flaka e Ali Pashes eshte e ndezur edhe sot ne zemer te Epirit,ajo eshte simbol i rezistences dhe lirise nje mot i moteve te shqiptareve.Hurshit Pasha fitoje nje beteje,Napoleon Bonaparte fitoj nje Impero,Ali Pasha Tepelena fitoje lavdine dhe kujtese ne shekujt qe e ndjekin,emri tij u kethye ne legjende dhe mit,figura e tij ne nje ikon,jeta dhe lufta e tij ne histori.Poeti i madh Byron do te qendise vargje lavdije per kete luan te shqiptarizmit, qe kalojne çdo hapsire dhe hapsire kohore;"Qe kur leu Profeti,S'ka pare gjusmëhena,Nje prijes kaq te madh,Si Ali Tepelena". Populli qe e lindi kujtesen e ketij luani e ka te gjalle e ruan me fanatizem,shqiptaria di ta ngreje kete luan;"Ngrehu Ali Pasha,gjalle me shtate zemra,vdekur me dy varre".

Albert Pasho

Free Blogger Albert Pasho

Gjuhet e folura dhe te shkruajtura nga Ali Pashe Tepelene. Albert Pasho.

"Per Ali Pashen krijova bindjen se shumica shkruajne ndoshta te shtyre nga antipatia dhe jo nga gjykimi dhe mendimi qe kishin ndaj tij".Keshtu shkruan Protosingjeli i Patrikanes Ikumenike. Ali Pasha eshte figura me e debatuar e historise tone kombetare dhe kjo ka arsyet e veta si te brendeshme dhe te jashtme,arvanitasi i madh dhe iluminuar Aristidh Kola do te shkruaj; "Kaq shume libra dhe studime jane shkruar per Ali Pashen,sa nuk eshte shkruar kurre per asnje njeri tjeter ne Ballkan apo Europe,me perjashtim te Bonapartit.Dhe te gjithe bien ndesh dhe perplasen me njeri tjetrin.Disa e lavderojne,te tjere e kritikojne ne menyre qe nuk besoj qe asnje njeri tjeter politik i epokes ka perballuar.Studime dhe kerkime do te shkruhen per Ali Pashen,derisa e verteta nuk do te rivendoset dhe ky arvanitas(epirot) i madh te zere vendin e tij dhe ndoshta ne maje te heronjeve te Greqise para revolucionare dhe revolucionare".Po lind pyetja natyrshem pse eshte sulmuar dhe vazhdon te sulmohet Ali Pasha si nga shqiptaret si i quhan Konica ata shqiptare poturaket e Toskerise dhe te huajt.Eqerem Çabej thote; " Historia e kombeve eshte historia e personaliteteve te tyre". Dhe pikerisht ketu eshte thelbi i kesaj tematike duke u perpjekur te ulin dhe zhvleresuar kontributin e ketij shqiptari te madh Ali Tepelena duan te fshijne, ulin dhe pervetesojne historine tone kombetare te kesaj periudhe historike si nje nga me te lavdishmet per shqiptaret.Jane shqiptaret pararendes te shkatrrimit te Perandorise Osmane me qendresen dhe luften e tyre,jane shqiptaret pararendes te logjikes te shteteve te pavarura moderne ne Ballkan nepermjet luanit te shqiptarizmit Ali Pashes.Kete figure te madhe kombetare e kane luftuar shume armiqte tane si ne te gjalle dhe pas vrasjes se tij,por fatekeqesia me e madhe eshte sepse ka akoma shqiptar qe kane lindur te tille qe duan te ulin kete figure qe i dha shkelqim Shqiperise dhe i vuri shpaten Turqise.Jane munduar ta paraqesin me lloj lloj epitete te ulta, jo vetem per te por qe bien edhe mbi çdo shqiptar si rrjedhoje.Nuk eshte vendi ti permende te gjitha por po ndalem tek njera midis te tjerave.Ajo qe duan ta paraqesin si te pashkolluar,analfabet...Ne kete postim modest,deshiroje te sjelle disa fakte dhe argumenta te dokumentuara qe per hir te se vertetes jane me qindra dhe mijra perveç ketyre ne fotografite poshte.Ali Pasha rridhte nga nje dere fisnike dhe bejleresh te rendesishem ,gjyshi i tij ishte Beu i Gjirokasters dhe Tepelenes,komandant gjeneral ne ushtrine osmane,babai i tij Veliu Pasha me dy code(bishta kali),kjo per te thene qe arsimimi i tij qe privat me mesues tutor prane familjes se tij,dhe kjo behej per ato familje qe kishin nje rang te caktuar.Ky arsimim per kohen behej ne tre drejtime formimi, ate ushtar,fetar kadi...dhe administrim.Kjo per te theksuar qe Ali Pasha nuk ka qene i pashkolluar dhe anafalbet si mundohen ta ulin ata qe nuk e duan dhe e luftojne.Per kete tematike deshmia e konsullit anglez ne Janine William Martin Leake eshte nje fakt dokumentor i pakundershtushem.Ne librin e tij "Researches Greece" botur ne Londer te vitit 1814,do te sjelle kete fakt duke hedhur poshte tezen e John Hobhouse lidhur me kete tematike. William Martin Leak shkruan;"Zoti Hobhouse gabon kur thote se Veziri nuk mund te shkruaj dhe lexoje.Megjithese sipas zakonit te turqeve,njerzit ne pozitat me te larta rralle shkruajne me shume sesa emrat dhe shifrat e nenshkrimeve te tyre,megjithate rralle ose kurre flasin per kete,se edukimi i femijeve te familjeve te pasura eshte lene pas dore aq shume sa ata nuk kane mesuar te shkruajne.Une vete e kam pare Lartesine e Tij te lexoje dhe te shkruaj.Ne fakt,do te ishte me e jashtezakonshme ne Shqiperi,ku pushteti eshte kaq shpesh i trashgueshem,te gjesh njerez me rang te larte te pa afte te lexojne,sesa ne Turqi ku ndodh shpesh qe Pashallaret jane ngritur nga rangjet me te ulta".Ali Pashe Tepelena fliste Shqip,Greqisht,Turqisht,Italisht dhe po keshtu i shkruante keto gjuhe ne leterkembimet e tija qe jane te shumta ne arkivin e tij dhe jo vetem.Shqipen e shkruante me germa greke, eshte ku nje element qe shume autore Grek nuk arrijne ti kuptojne dhe perkethejne sepse nuk dine shqip.Pouquiville konsulli Francez na jep nje tjeter deshmi lidhur me gjuhen Franceze dhe Aliun.Ky thote qe Aliu kuptonte edhe Ferngjisht,kjo lidhet me faktin se kur Pouquivielle fliste me Aliun ne ferngjisht kishte impresionin qe Aliu kuptonte me pare qe perkethyesi te bente perkethimin,kjo thote Pouquivielle dallohej nga menyra se si pergjigjej Veziri.Ne gallerine fotografike poshte paraqiten fotot e ketyre dokumentave si dhe firma personale e Ali Pashes,te mara nga arkivat,franceze dhe greke si dhe ai personal i Aliut.Keto jane shkruar ne italisht dhe greqisht.

Albert Pasho

Free Blogger Albert Pasho

Simbollogjia e nje sovrani Ali Pashe Tepelena,ne nje tabllo. Albert Pasho.

 

Kjo tabllo e autorit Joseph Cartwright me titull "Ali Pacha of Jannina" e vitit 1819,nuk eshte thjesht nje paraqitje e Ali Pashes por perkundrazi kjo tabllo e ripershkruan ate me anen e gjuhes te simbolizmit ne detajet e kesaj tablloje qe flasin per indentita autoktone,autorita absolute,pushtet politik e ushtarak,reformator dhe diplomat,mençuri dhe zgjuarsi prej sovrani, i pavarur nga Porta e Larte.Gjuha ikonografike e kesaj tablloje simbolizon Ali Pashen e vertete si sovran perveç asaj fizike te tij.Kjo tabllo e pershkruan Ali Pashen si nje sovran epik,çdo detaj i saj eshte nje simbol qe nderton nje mesazh t6e sakte dhe real lidhur me rolin dhe pozicionin e tij,ne Perandorine osmane dhe ne arenen europiane.Analiza e çdo elementi te kesaj tablloje nuk eshte gje tjeter perveç se nje analize simbolike e ketij sovrani;

•Taxhi (qeleshe) eshte nje element qe zvendeson turbanten osmane,kjo ne vetvete nuk eshte nje rastesi por perben nje akt dhe simbol te qarte politik qe konfirmon dhe deshmon indentitetin e tij te ndryshem nga osmanet.Ky akt politik konfirmon autonomi kulturale e legjitimitet vendor,deshmon rrenjet e tija etnike,perkatesi territoriale,qe pavarsia e tij nuk varet nga Stambolli por i ka rrenjet ne vendin e tij.Disa udhetar te huaj shkruajne dhe pershkruajne se ky taxh qe mbante Aliu ju kujtonte atyre plisin(qeleshen) qe mbante Odisea.Simbolika tjeter e taxhit eshte hyjnore e lidhur me Bekshatizmin dhe simbolizon dymbedhjete imamet dhe quhet edhe kurora e "Husejni Taxh",Dihet lidhja dhe roli i Aliut me Bekshatizmin dhe si adhurues i sufizmit si nje besim mistik.Pra perdorimi i taxhit prej tij simbolizon kuroren e sovranit dhe do te simbolizoj perkatesine e tij vendore dhe hyjnore si sovran i trojeve te tija,i ndryshem dhe i pavarur nga Porta.

•Veshja e tij e kuqe e gjate ne kete tabllo do te simbolizoje; Zjarrin,energjine dhe transformimin.E kuqja eshte ngjyra e komandes dhe e shqiptareve ne veshjet e tyre,kjo ngjyre ne kete tabllo do te perçoje force,rrezik,pasion,drejtesi te forte dhe pasuri.Mesazhi i saj eshte i qarte dhe i forte,fuqine e sovranit,drejtesine e rrepte dhe me gjak,pasionin dhe autoritetin e Aliut,njeriu qe vendos,vepron dhe imponon.

•Shkopi i komandes( Lo spetro) qe Aliu ne kete tabllo e mban ne brez futur ne rripin e mesit. Ky simbol nuk eshte nje objekt per ceremonite por eshte simbol i qeverisjes me te drejta te plota si sovran legjitim.Kjo do te thote qe Aliu nuk i perkulet askujt por komandon.Ky simbol do te perçoje meshazin e autonomise,te fuqise te drejtesise gjyqesore dhe rolin e tij si arbiter suprem asolut i Epirit.Sovran qe nuk ka nevoje te ngreje zerin por mjafton nje gjest i tij.

•Letra qe mban ne dore,ne kend te pare,e mbajtur me kujdes dhe force eshte nje nga simbolet me te forte te kesaj tablloje.Ky detaj do te simbolizoje pushtetin administrativ,politik dhe ushtarak me ligje te shkruajtura dhe kaluar nga duart e tija.Diplomaci me fuqite e medhaja te kohes dhe intriga politike me aleanca te ndryshme dhe te levishme ne kohe per te cilat Aliu ishte nje gjeni i vertete.

•Armet pas tij eshte nje tjeter simbol i fuqishem i tabllose,ato jane te dukshme mire dhe te gjitha llojeve.Ato jane fuqia ushtarake dhe kujtesa e betejave te tija.Keto arme do te simbolizojne se pushteti eshte i fituar me keto arme,ai nuk eshte nje governator i emeruar ma nje njeri qe ju eshte imponuar me force.Ato paraqesin simbolin e nje te kaluar ushtarake luftarake,çdo arme eshte nje fitore,nje histori dhe nje armik i mundur.Edhe pse i ulur ne tabllo armet pas tij jane nje kercenim i heshtur per armiqte e tij sepse ai eshte i mbrojtur nga forca e tyre.

•Mjekra dhe floket e bardhe te gjte te mbajtur mire dhe impresionante simbolizojne kujtesen,urtesine dhe driten e shpirtit.Mjekra e bardhe eshte simbol universal i diturise dhe zgjuarsise,eksperience,kapacitet per te drejtuar.Ne kete tabllo do te perçojne mesazhin se Luani Plak ka pare te gjitha,luftra,tradhti,dashuri,Perandori dhe nuk mashtrohet dhe as lejon te mashtrohet.Mjekra eshte autorita naturore e tija ai nuk ka nevoje per frone mbreti eshte mjekra froni i tij.

•Pipa e gjate e duhanit,elegante dhe aristokrate ne te njejten kohe,objekt luksi i orientit.Ajo do te simbolizoje fuqine sa me gjate te jete aq me i larte eshte rangu, kush e pi avazh demostron qe eshte padron i kohes.Ajo do te simbolozoje edhe qetesine,reflektimin dhe kontrrollin e emocioneve.Ali Pasha eshte njeriu qe mendon,shikon dhe vendos pa nxitim.

•Qillimi i punuar ne kete tabllo,nuk eshte thjesht nje dekuracion,por do te simbolizoje,pasuri,kulture dhe kosmopolitizem.Ky ne nje fare menyre simbolizon fronin e sovranit por ne menyre horizontale.Jo me kot ky qyllim i perkiste nje tjetri sovran te fuqishem atij te Frances Luigjit te XIV qe e mbante ne sallen e Versajes, eshte qyllimi famshem Gobelin,Aliu e kishte blere ne France per sallonin e tij ne Janine ku eshte bere kjo tabllo.Autori ne kete tabllo nuk e ka sjelle autentik si ka qene por ka dashur te pershkruaje idene e fuqise te Aliut.Ky detaje ne tabllo do te simbolizoje luksin,shijen,kontaktet tregtare dhe prestigjin e Aliut si sovran.Kjo do te demostroje oborrin e Aliut si nje kryeqytet kozmopolit,si nje qender e mrrekullushme,fuqi ekonomike dhe qender e rendesishme kulturore.

•Rrobat te punuara me ar si krahet ,jeleku,rripi.Ari eshte ghuha e sovranit por ajo mbart brenda edhe traditen e popullit te tij shqiptaret me jeket e tyre qendisur ne ar qe Byroni ju ka kenduar aq bukur.Ari simbolizon edhe nderin e familjar dhe trashgimise antike te familjesKjo simbolizon edhe indentitetin e tij qe ju perket races te shqiptareve.Ari simbolizon edhe fuqine ekonomike dhe ambicjen e tij per nje mbreteri te pavarur,ai perçon prestigj dhe ambicje dinastike.

Gjithe kjo retorike e simboleve te Aliut te kesaj tablloje ka per qellim qe te sjelle qe Ali Pasha nuk vjen te kujtohet si nje governator i Perandorise,por si nje sovran i pavarur i Epirit.Kjo tabllo eshte bere ne Mars te 1819 kur Ali Pasha ishte ne kulmin e fuqise te vet dhe ishte nje sovran i pavarur.Eshte momenti qe ai po pregatitej per momentin final te jetes te tij, perballjen me Perandorine Osmane.Kjo tabllo perveç simbolikes qe perçon ka dhe meriten tjeter qe eshte i vetmi qe disponojme per Ali Pashen si ka qene orgjinal edhe pse ne moshe te thyer.Ka dhe nje tjeter qe eshte ai i Lois Dupre por bere nga larg.

Albert Pasho

Free Blogger Albert Pasho

Ali Pasha Tepelena, Vizionari reformator jashte kohes se tij. Albert Pasho.

Ali Pashe Tepelena i veshtruar ne kontekstin e krizes te Perandorive te medha midis shek XVIII-XIX eshte nje figure e madhe vizionare shqiptare dhe europiane dhe jo vetem.Figura e tij eshte e para qe parashikoje perpara te tjereve qe epoka e perandorive po i vinte fundi dhe e arrdhmja do tju perkiste shteteve nazionale te pavarura,ai eshte jo vetem pararendesi i shtetit modern shqiptar por edhe atyre ballkanik. Jeta e tij,burimet historike deshmojne dhe vertetojne qartesisht kete vizion te tij. Ali Pasha nuk ishte vetem nje governator ribel brenda Perandorise Osmane.Ali Pasha eshte vizionari qe jo vetem parashikoje renien e Perandorise,dhe perandorive por eshte pararendesi i logjikes te nje shteti modern,duke luftuar dhe kerkuar autonomi dhe pavarsi politike,riformator i shtetit te tij me reforma te brendeshme pothuajse ne te gjitha fushat e jetes social politike te kohes ne linje me kohen europiane.Ali Pasha Tepelena eshte shqiptari qe me politiken e tij demostroj dhe tregoje qarte se  shqiptaret mund te qeverisen vete dhe te jene faktor i barabarte ne arenen nderkombetare ne vendimet e saja, duke i konsideruar shqiptaret si nje faktor te rendesishem ne arenen europiane si faktor force dhe ekulibri. Ali Pasha si lider kuptoje perpara te tjereve renien e Perandorise Osmane,situaten e saj te brendeshme me nje administarte te korruptuar,nje ushtri te dobesuar dhe mbetur mbrapa me reformat e saja me te rejat e kohes ne kontekstin e pergjithshem europian.Ai kuptoje i pari qellimet dhe presionet e fuqive europiane dhe brenda ketij konteksti eshte i pari qe arriti te kuptoje qe edhe rendi vjeter imperial midis Perandorive te kohes nuk do te zgjashte shume,ky rend kishte arritur afer fundit te tij.Ne kete kontekst historik.Aliu luftoi dhe kerkoje pavarsi politike duke filluar te sillej dhe vepronte si nje sovran i pavarur brenda perandorise por edhe me fuqite e medhaja imperiale te kohes,duke u munduar ti jepte jete programit te tij politik krijimit te shtetit te tij.Vete menyra e qeverisjes se tij si nje sovran i pavarur dhe dokumentet  historike deshmojne dhe faktojne kete te vertete historike vizionare.Per kete vizion te tij Carl Mendelson Barthold do te shprehet;"Pa ashpersine e tij nuk do te qe e mundur zhdukja e banditizmit dhe vendosja e rregullit.Ali Pasha nderpret mesjeten dhe feudalizmin dhe hap rruge drejt civilizimit,Mendeleson  vazhdon duke shtruar pyetjen? a do te ishte e mundur kjo me metoda paqesore dhe te shjellshme?vetem me force shqiptaret mund te pranonin avantazhet e civilizimit.Ky sundimtar i iluminuar shprehet Mendelsoni  do te ndermjetesoi  tranzicionin nga mesjeta e erret ne kohet e reja.Me memorandumin politik me ruset i vitit 1791 me tete pika,parashtruar princit Rus Pojketim per shtetin e tij te pavarur,deshmone dhe fakton qarte qe kjo ide per shtetin e tij nuk eshte formuar ne kohe por qe ne fillim te heres,kur ai ishte vetem tre vjet qe ishte bere Pasha.Kjo tregon vizionin e tij lidhur me politiken nderkombetare te kohes te fundit te Perandorive.Kete vizion Ali Pasha do ta theksoje shpesh dhe here pas here ne kohe.Ne Maj te vitit 1806 ne takimin me Konsullin Rus ne Janine G.Flory, i cili thote;" Ali Pasha deklaron qarte bindjen e tij politike;-Jam nje mysliman por jo nje fanatik,urrej divanin tim(Osmanet) dhe kontrrollet e tija,ndjeje renien e tij dhe parashikoje zhdukjen e tij.Deshiroje te jetoje me nder ne kete pjese te vogel qe qeverise dhe te vdes si nje njeri ne pushtet".Vizionin e tij prej vizionari Ali Pasha do ta shpreje edhe me aktoret e tjere te kesaj periudhe si Franca dhe Anglia dhe Austria.Ky vizion i tij si i barabarte me keto fuqi do te njihet edhe nga ato vete duke e trajtuar Ali Pashen si nje sovran te pavarur duke mbajtur marredhenie te drejteperdrejta me te.Si asnje tjeter shqiptar eshte lideri i afte te hyje ne lojen gjeopolitike europiane te kohes dhe te mbaje marredhenie me Napoleonin,mbretin e Anglise,carin e Rusise e te tjere faktore europian,si nje figure shqiptare internacionale i afte te ndikoje ne ekulibrat europian dhe te kontriboje ne shkatrrimin e Perandorise Osmane.Ne thelb nje aktor,faktor gjeopolitik europian si shqiptar,qe ne kete kontekst parashikoje renien e Perandorise Osmane dhe fundin e rendit Perandorak europian,dhe krijimin e nje shtetit te tij(shqiptar) ne situaten e re nderkombetare,si i barabarte ne mes te barabarteve.Projekti i tij politik per krijimin e shtetit te pavarur shqiptar,do ta beje Ali Pashen pararendes te nacionalizmit shqiptar dhe shtetit te tyre.Ali Pasha arriti te krijoje nje shtet(de facto) me  nje indentitet politik bazuar tek gjuha,territori i banuar nga shqiptaret por jo vetem,ai nuk kerkoje autonomi administartive,por pavarsi politike dhe territoriale per shtetin e tij.Ky shtet ndikuar edhe nga idete e pas revolucionit Francez te Napoleone Bonaparte.Ky vizion shtet modern i Ali Pashes do ta rendise Ali Pashen si pararendes te shteteve nacionale, jo vetem atij shqiptar e ne Ballkani por edhe europian.Sami Frasheri per kete tematike do te shprehet per Greket qe eshte dhe shteti i pare nacional i Europes;"Greket duhet ta permendin me respekt e nderim te madh emrin e Tepelenasit,sepse per here te pare ideja e shtetit te pavarur ne pjesen jugperndimore te Europes Osmane lindi ne mendjen e Ali Tepelenes"..Ali Pasha eshte pararendes i pavarsise te Shqiperise,te Greqise,levizjeve nacionaliste ne Serbi dhe me gjere ne Ballkan.Ali Pasha ndertoje nje shtet shqiptar te centralizuar ku ndermori reforma vizionare per kohen te ngjashme me ato te rvolucionit francez dhe te mbreterive moderne europiane,nje vizoionar per kohen ne vizion,strukture te shtetit,te impaktit te tij ne shoqeri dhe ne modernitet.Reformat e tij do te centralizonin pushtetin,ai arriti te kuptoje qe nje territor i ndare nuk mund ti rezistonte ne epoken e re.Per kete beri reformen e tokes,eleminoje sistemin e spahive turq,te bejlerve dhe agallareve vendas qe silleshin si sovran te vegjel.Ndertoje dhe imponoje nje administrate te vetme te centralizuar, perbere nga vendas,shqiptar,grek,vlleh dhe largoje ata osmane besnik vetem te tij.Futi nje sistem fiskal te centralizuar te varur nga administrata e tij me taksa te parashikueshme nga prodhusit agrare.Bonifikoje kenetat,futi produkte te reja bujqesore,mbrojti bujqerit dhe pronat e tyre.Ali Pasha e dinte qe reforma e tokes qe thelbesore ne rritjen e pasurise te shtetit te tij.Keto reforma te reja vizionare ishin tipike ne shtetet moderne europiane por jo per perandorine osmane te kohes.Reforma e tij ne ushtri kishte si qellim,te kishte nje ushtri ne sherbim te shtetit te tij dhe kjo ushtri  nuk do te varej me nga Sulltani,dhe me kete ushtri do te ishte i afte per mbajtjen e pavarsise se tij nga Sulltani dhe kontrrollin e Ballkanit perendimor prej tij. Ushtria e tij ishte e perbere me shumice vendas shqiptar dhe etnive te tjera vendase,kjo ushtri ishte e rregullt dhe e perhershme, me rroga te rregullta mujore dhe me rezerviste te mbledhur ne raste luftrash.Ajo perbehej  me rreth 20-25  mije ushtare te rregullt dhe arrinte deri ne 50 mije ne raste luftrash dhe mobilizimi.Modernizimi i saj me trupa elite dhe speciale si (kalorsia,fanteria,artileria),trajnimi i ushtrise me metoda europiane,hapja e shkolles ushtarake ne Janine ku pregatiteshin ushtarak me metoda te reja europiane,armatimi i saj me armet me moderne te kohes si artileria moderne,ndertimi i fortifikimeve me specialist europian ne gjithe shtetitn e tij.Te gjitha keto e benin ushtrine e tij,ushtrine e nje shtetiti te pavarur,nje ushtri qe u kethye ne nje force kryesore ne Ballkan e afte te perballonte armiqte e saj vendor por edhe trupat e Sulltanit.Kjo ushtri do te kete edhe nje rol ne ruajtjen e ekulibrave rajonale,dhe kete fuqi te saj donin ta shfytezonin edhe fuqite e medhaja te kohes.Reformat ekonomike dhe infrastrukturali.Si asnje shqiptar tjeter me pare ndertoje,rruge,ura,porte,dogana,nje rrjet te tere per pushimin dhe rigjenerimin e karvaneve te mallrave.Zhvilloje tregtine me shtetet europiane,Itali,France,Angli,Austri.Stimuloje artizanatin,tregtaret dhe prodhuesit agrare me politika mbeshtetje financiare dhe ligjore,bonifikoje tokat,ngrriti ujesjellsa dhe kontrroje gjithe rrjetin e ujerave te bonifikimit.Keto reforma vizionare kishin si objektiv krijimin e nje ekonomie te pavarur nga Perandoria.Ne saje te ketyre politikave shteti i tij lulezoje si kurre me pare duke e kethyer Janinen ne qendren me te madhe tregtar pas Kostandinopolit.Reformat administrative dhe gjyqesore,administrata e tij kishte qeverine e tij (Divani),me sekretariatet e tija.Aliu zvendesoje zyrtaret turq me ata vendas qe i ishin besnik politikave te tija.Ndertoje arkivat e shtetit te tij me regjistra administrativ dhe katastal per pronat.Reformoje drejtesine duke futur nje sistem gjyqesor me tre shkalle,me i qendrushem dhe efikas.Per kete qellim ndertoje nje rrjet te tere gjykatash me gjykates emeruar prej tij,principi i ketyre gjykimeve do te qe ai qe quhej praktika Salomonike.Çdo qytetar i shtetit te tij ishte i barabarte para ligjit pa dallim feje,klase sociale dhe etnie.Kjo ne vetvete do te perbente nje nga shtyllat kryesore te politikes te Aliut brenda shtetit te tij.Reformat ne politikat sociale dhe kulturale.Janina u kethye ne kryeqytetin e kultures Ballkanike e krahasuar nga udhetaret e huaj si Firencia e vogel e Orientit.Ali Pasha mbeshteti perkrahu dhe investoje ne arsim dhe kulture,Aliu kishte kuptuar rendesine e saj si nje instrument i fuqishem dhe vendimtar per te konsoliduar pushtetin dhe shtetin e tij si dhe mordernizimin e shoqerise.Hapja e shkollave laike dhe fetare te nje niveli bashkekohor europian.Janina u kethye ne qender te iluminizmit jo vetem lokal por Ballkanik,ne shtetin e tij diskutohej per idete e revolucionit francez dhe flitej shqip,greqisht,frengjisht dhe italisht.Hapja e bliblotekave,shtype shkronjave si perçuse te literatures bashkohore dhe librave,mbrojtja e intelektualeve vendas por edhe atyre te huaj.Mbeshtetja dhe perkrahja e artit,muzikes dhe arkitektures dhe eçdo te reje ne kete fushe.Ali Pasha deshironte te formonte nje  klase drejtuse e afte te administronte nje territor te gjere dhe kompleks si ai i tij,kjo politike reformiste do te sillte lindjen edhe te  nje brezi te ri te shkolluar qe do te kontribonin me vone ne levizjet nacionale per shtetet e pavarura.Rilindasit tane e kane zanafillen e tyre ne kete periudhe historike,ne kete ambient ne keto shkolla.E gjitha kjo e bebe Ali Pashen skendijen e pare te nacionalizmit shqiptar.Edhe jeta publike dhe urbane do te perfshihen ne riformat vizionare te Ali Pashes.Janina pa nje lulezim urban si kurre me pare me lagje te reja,me sistem te ujerave te bardha dhe te zeza,me tregjet e mbuluara dhe fierat tregtare,banja publike,ngritja e ndertesave te reja administrative dhe shkollave,ngritja e xhamive dhe teqeve,manastireve dhe kishave,sinagoges.Te gjitha keto jane ne nje linje me reformat europiane si dhe me ate te pluralizmit dhe tolerances fetare.Keto jane ne nje vazhdimshi me reformen fetare,ku ai mbronte njesoj si te krishteret,myslimanet dhe ebrenjte.Kjo do te ishte per Ali Pashen nje zgjidhje politike moderne ne sherbim te stabilitetit te shtetit te tij.I gjithe ky vizion dhe kjo bashkesi reformash ishte vizionare sepse Ali Pasha ndertoje shtetin e pare modern qe eshte baza dhe zanafilla e çdo levizje e shqiptareve pas tij per shtetin e tyre te pavarur.Shkollat,arsimimi, politika e tij,rizgjimi i ndergjegjesh shqiptare por edhe eshte zanafilla e rilindjes tone kombetare e ka bazen e saj pikerisht ketu si persa i perket ndergjegjesh te shqiptareve por edhe te risorseve njerzore.Jane me dhjetra rilindas rritur dhe arsimuar ne kete ambient te krijuar prej Ali Pashe Tepelenes.Ndertimi i ketij shteti dhe futja e reformave te ngjashme me ato te revolucionit francez dhe te shteteve moderne europiane,bere te mundur krijimin e nje ushtrie shqiptare,modernizoje ekonomine dhe jeten sociale me administraten dhe drejtesine,rizgjimin e nje ndergjegje kombetare shqiptare.Kjo i jep meriten dhe rolin Ali Pashe Tepelenes si lideri dhe pushtetari qe nder te paret kuptoje qe e ardhmja i perkiste shteteve te pavarura.Nuk eshte aspak e tepruar dhe as pak e egzagjeruar, meriten qe i kane njohur bashkekohesit e tij por edhe te mevonshem,studiuesit dhe historianet europian si nje;"Pasha i iluminuar".

Albert Pasho

Free Blogger Albert Pasho

Ali Pasha Tepelena në pikturën Italiane të shek XVIII. Albert Pasho.

Ali Pashë Tepelena si figurë historike nuk do të qëndrojë vetëm i mbyllur në faqet e librave te shumtë shkruar per të,por figura e tij është nga ato figura  historike që do të dal jashtë faqeve të librave dhe do të frymëzojë edhe piktorët e kohës së tij për ta shëndrruar atë, edhe në një mit dhe simbol figurativ, nëpërmjet pikturave dhe tabllove të shumta  duke ndezur fantazine e publikut europian dhe imagjinatën romantike të tyre.Nuk të habit fakti që artistët europianë e kanë vështruar Ali Pashën si vështrohet një personazh romani sepse figura e tij nuk është asnjëanëse asnjëhere dhe nuk mund të mos të jetë e tillë.Ali Pasha ështe një figurë historike që jeton në mes dy botëve, dy botëkuptimeve,dy realiteteve,dy epokave midis Orientit dhe Perëndimit,udhëkryeqit të madh të kohës dhe të botës të mëparshme por edhe asaj moderne, të Europës të Napoleonit,diplomacisë britanike dhe Perandorisë osmane. Ali Pashën artistët europianë do ta preceptojnë si orientalin e Orientit të largët  misterioz dhe të egër që mahnit dhe të frikëson në të njëjtën kohë.Personazhi e tij do të paraqitet si një ikonë e orientit,i fuqishëm,i ashpër,mbresëlënës me turbanten e tij,mjekërën e bardhë,vështrimin e egër,veshjen me rroba të shtrenjta e vellutate me stofrat e orientit,armët e lara në flori dhe argjëndë zbukuruar me diamante,orenditë dhe tapetet e pallateve të tija do ta këthejnë në një mit figurativë. Personazhi i tij do të prezantohet si një figurë historike që jeton midis luksit oriental dhe intrigës orientale ndarë midis relitetit historik dhe legjendës, që publiku europian imagjinonte me ëndje por nuk e njifte.Ky orient nuk ishte kështu larg për europianët si India ose Persia por përkundrazi shumë afër tyre.Epiri i Ali Pashës ky "orient" misterioz ishte tek dera e portës të tyre mund ta prekje me dorë,ekzotik por ne të njëjtën kohë familjar për ta,i ndryshëm por i njëjtë në perceptimin e tyre.Eshtë ky dualitet ky tension që Ali Pasha përfaqëson në esencë  e bënë atë figurën e përkryer për pikturën romantike europiane të shek XVIII ose si quhet ndryshe shekulli i orientalismit romantik në botën e letrave dhe arteve figurative.Ali Pashë Tepelena përveç se është personazhi ikonë i literaturës romantike të kohës,nga kollosët e saj si Balzak,Hygo,Dumas,Gëte,Byron e shumë autorë të tjerë po ashtu do të jetë ikonë e arteve figurative.Aliu është një nga figurat më të pikturuara të epokës së vet ai të ngjan se ka lindur për tu bërë objekt i këtij arti duke e këthyer në një mit dhe simbol për kohën.Edhe pse pjesa më e madhe e këtyre pikturave dhe më cilësoret vijnë tek ne nga autorë francezë, gjerman dhe anglez edhe artistët italian do të kontribojnë në krijimin e mitit ikonografik të Ali Pashës me ndjeshmërinë e artit të saj.Edhe pse piktura italiana dhe piktorët e saj nuk kanë lënë shumë piktura të drejtëpërdrejta për Ali Pashën si ikonë,prezenca e tij në artin Italin nuk është margjinale por përkundrazi ajo ka bërë diçka të ndryshme nuk e ka prezantuar si një personazh në vetvete por si një ngjarje,dukuri si hapsirë ikponografike për skenat e saj.Vetë jeta e tij prej luani por edhe fundi i tij tragjik do të jenë subjekt i kësaj narrative romantike orientaliste si figurë historike dhe në të njëjtën kohë si dukuri,ngjarje e europës Napoleonike e pas saj. Giuseppe Bertoja (1803-1873) një nga skenografët më të njohur të kohës i dalluar për bashkëpunimin e tij me Giuseppe Verdi por edhe me Rosinin,Donizetin,Bellinin etj.Në vitin 1841 Bertoja do të bjerë në skenë një bozeto ikonografike të madhe për skenën e melodramës  Ali Pascia di Giannina-Assedio di citta medievale, në Torino në Teatrin e Regio.Nuk është një tabllo për Aliun në vetvete por një mënyrë për të pikturuar fenomenin e tij,luftën dhe qëndresën e tij epokale në kalanë e Janinës,me muret e saja e rrethuar,në mes flakëve,ushtrisë osmane që përcjellin një atmosferë tragjedie që do të ndodhë dhe vrasja e Ali Pashës vërtetë tragjike e denjë për një epilog  tragjik të këtij romanticizmi oriental,burim inspirimi për artistët e romantizmit europian dhe në këtë rast i Giuseppe Bertoja.Si ndodhë shpesh artet figurative do tju paraprijë ato të literaturës.Haydde vajza imagjinare e Ali Pashës dhe Vasiliqisë e prurë nga gjigandi i letrave Aleksandër Dumas(babai) në romanin e tij "Conte di Monte Cristo" do të inspirojë një tjetër piktor italian i shek XVIII, Vicenzo Marinelli piktor orientalist Napoletan me origjinë Lucano do të  shquhet për skenat e jetës ekzotike dhe personazhet subjekt i botës orientale.Në në vitin  1850 do të udhëtojë në Rumeli(Turqia Europiane) e kohës.Marinelli do të pikturojë tabllonë me titull; " Haydee,figlia e Pascia di Giannina".Skena në këtë tabllo është me të vërtetë impresionuse.Në sfond do të paraqesë bukurinë magjepse të Epirit("orientin"),me malet e tija të larta që bien thikë mbi detin e Epirit me një blu të thellë turkese,dhe bregdetin e tij mbuluar nga një gjelbërim intens si vetë jeta e kësaj toke.Marinelli do të vendos në qëndër të tabllosë dhomën e pallatit të Pashait që përcon jetën luksoze dhe ekzotike të tij,mobiluar me orendi orientale dhe stofra di seta e kashmirë të orientit të largët.Epiqëndra e tabllosë është karakteriale ajo paraqet dashurinë e babait për vajzën e tij,e cila e bënë të zbresë atë nga pozita e Pashait një sovran i ashpër dhe i rreptë në një atagjament atëror dhe umanë,mbështjellë me veshjen e tij luksoze e denjë për një sovran.Hydde bukuria e saj është magjepse,një bukuri që të ndal frymerjen si ajo e orientit.E brishtë, delikate si një lule që sapo ka çelur,veshur si një pricipesë me shikimn ulur përpara autoritetit të babait të saj.Eshtë për tu vlerësuar veshja e Haydes si e ka sjlle autori,jo si veshje tipike orientale por si princeshat europiane që dëshmon këtë dualizëm të Aliu dhe oborrit të tij midis orientit dhe perëndimitKy dualizëm shprehet edhe tek veshja e shoqëruesit të Haydes djali të ri veshur me veshje tradicionale shqiptare fustanellë dhe jo si ato të lindjes osmane.Pas Hydes është Konti i Monte Krishtos (Dantes) i përulur në shënjë respekti e graditune përpara Aliut,autori me këtë skenë karakteriale ka dashur të sjllë edhe pozicionin dhe rëndësinë e këtij luani përkundrejt botës perndimore,si një urë lidhëse dhe jo ndarje midis këtyre dy realiteteve të kohës.Tabjolla tjetër me titull;" Ali Pascia di Giannina esaudisce la supplica di Vassiliki" në shqip;" Ali Pasha i Janinës plotëson lutjen e Vasiliqisë" e vitit 1841 me autor piktorin italian Luigi Zuccoli (1815-1876) është një tjetër kontribut i artit të pikturës italiane për Al Pashë Tepelena.Tematika e kësaj tablloje paraqet pikërisht ngjarjen e ndodhur kur Ali Pasha njohu për herë të parë Vasiliqinë.Lutjen e saj për lirimin e babait dhe vëllezërve të saj një ngjarje reale e kohës prurë në këtë tabllo nga Luigi Zuccoli.Një tjetër autorë italian është Vincenzo Gaiassi (1801-1861),lindur në Romë ka qënë një skulptor dhe incisore xilografo e acquafortista(tabllo acquarelo) influencuar nga piktorë të mëdhenj italian si Antonio Canova.Eshte i njohur edhe për tabllo në aquarel që sjellin jetën e përditëshme por ky autor është mjaft i vëmëndëshëm ndaj detajeve të skenave të tabllove.Vita e tij artistike zhvillohet në një periudhë me ndryshime të mëdhaja kulturore dhe historike si në Itali dhe Romë si qëndër e rëndësishme artistike,po ashtu edhe në Europë.Gaiassi do të na sjellë tre vepra lidhur me Ali Pashë Tepelenën gjatë viteve 1833-1835,në botën e botimeve dhe stampave të artit grafik.Veprat janë;"Ali Tebelen Pascia di Giannina", "Esecuzione di Thymios Vlachavas" dhe "Sfrenata Gioja di Veli Figlio di Ali Pascia di Giannina".Autori tjetër italian Pinelli Bartolomeo (1781-1835) në serinë e jetëve dhe ritratet e njerëzve dhe grave ilustre,do të sjellë ritratin me titull;"Ali Pascia di Giannina" e vitit 1821-1822.Edhe D.Bonatti një tjetër autorë do të sjellë në vitin 1825 ritrato;"Ali Pascia ed Dervis".Figura e Ali Pashë Tepelenës nuk është vetëm një kujtim i të kaluarës por një figurë historike prezantuar nga arti europian dhe italian që vazhdon të jetojë dhe flasë për se sepse ai prezanton një figurë më të madhe se vetvetja.Ali Pasha përfaqëson Mediteranin si një udhëkryqë të madh kulturash,përfaqëson dualitetin e pushtetit tensionin midis lirisë dhe autoritetit të pushtetit të tij,një figurë afashinante që arti e ka këthyer nga historia në mit e legjendë.Çdo artist në këtë figurë të shumëanëshme dhe afashinante me penelët e tyre me të shumtat interpretimet e tyre kanë gjetur jo vetëm personazhin romantik oriental por atë të njëmijë përmasave si një pikë takimi midis lindjes dhe perëndimit jo vetëm në botën reale por edhe në atë artistike.

Fotogaleria autorët italian;

1-" Ali Pascia di Giannina esaudisce la supplica di Vassiliki".1841  Luigi Zuccoli.

2-"Haydee,Figlia di Pascia di Giannina". Vicenzo Marinelli.

3-"Ali Tebelen Pascia di Giannina", 1833-1835 .Vincenzo Gaiassi.

4-"Ali Pascia guarda esecuzione di Vlachavas" 1833.Vicenzo Gaiassi.

5-"Mura di cinta con cannoni"/Bozzetto.1841. Giuseppe Bertoja.

6-"Assedio di citta medievale"/Bozzetto.1841. Giuseppe Betoja.

7-" Ali Pascia di Giannina" Ritrato 1821-1822. Pinelli Bartolomeo.

8-"Ali Pascia ed Dervis". 1826. D.Bonatti.

Pregatiti;   Albert Pasho

Free Blogger Albert Pasho

Kodra (Keshtjella) e Elenes.Tepelena (1230-1271).Albert Pasho.

Emeri Tepelene per here te pare eshte perdorur ne kronikat e kohes ne Korrik te vitit 1492 kur Sulltan Bajazidi II vjen ne Tepelene.Etimollogjia e qytetit ne kete periudhe lidhet se si ata e quajten dhe nje nga versionet me i pranushem eshte ajo qe lidhet me Kodren e Elenes ose Keshtjella e Elenes.Para kesaj periudhe Tepelena sipas burimeve antike me shume mundesi quhej Fanota.Po kush eshte Elena qe i ka dhene emrin qytetit tone?.Emeri i saj eshte Elena Duka lindi ne vitin 1242 dhe eshte vajza e despotit te Epirit Mihali II Komeno Duka dhe Teodora Petralifaina.Babi i saj Komeno Duka sovran i Despotit te Epirit(1230-1266/68) qe perfshinte Epirin ne veriperndim,nje pjese te Macedonise e Thesalise,ne veri siper deri ne Kosove dhe ne jug deri ne Nafio.(territori tij ne fig poshte).Nena e saj Teodora Petralifaina,ishte motra e Niceforo I Duka,qe pas vdekjes te babait si sovran i Epirit e zvendesoj ate si sovran.Elena Duka ne moshen 17 vjeçe u martua me Mbretin e Siqilise Manfredi, djali i Federico II.Manfredi kishte mbetur pa grua me vdekjen e saj Beatriçe e Savoia.Mbreti Manfredi ishte poet,nje luftetar i zoti dhe i zgju unar si babai i tij Federico II.Ceremonia e dasmes u be ne 2 Qershor 1259 ne keshtjellen e Tranit( Sot ne Puglia te Italise).Martesa qe me mbleseri(e kombinuar) me nderhyrjen e disa diplomateve te Mihalit II,per te mbajtur dhe garantuar paqen midis Epirit dhe Siqilise.Ne pajen e saj per Mbretin Manfredi ishin perfshire te gjitha te drejtat per qytetet e Durresit(qe tashme ishte i pushtuar qe ne vitin 1256) dhe rrethinat e tija,ishullin e Korfuzit,Vloren,Beratin dhe te tjera qytete.Keshtu mendohet qe edhe Tepelena e atehershme ka qene ne pajen e saj.Ku Mihali babai i saj kishte ngrritur nje keshtjelle per te si vend verimi dhe vend fortifikimi per kontrrollin e luginave qe futeshi ne brendesi te Epirit nga deti Adriatik,nga ka mar dhe emrin.Martesa me Manfredin nuk qe vetem bashkim dinastise por nje aleance midis dy mbreterive.Dhe ne fakt Manfredi dergoje tre mije ushtare ne ndhime te vjerrit kunder imperatorit te Nicea per pushtimin e Constantinopolit.Edhe pse martesa qe e kombinuar midis tyre lindi nje dashuri e madhe dhe paten pese femije,Beatriçe e Siqilise( 1260-1307 ),Federico i Siqilise ( 1261-1312 ),Enrico i Siqilise ( 1262-1318 ),Enzo i Siqilise ( 1265-1301 ),Flordelis i Siqilise (1266- 1297 ).Elena dhe Manfredi ne dtet e tyre te bukura shkonin shpesh ne Lagopesole.Martesa e tyre do te perfundoje ne 26 Shkurt 1266 kur Manfredi mundet dhe u vra nga pushtusi Carlo D'Angio ne Benevento.Elena u burgos nga Carlo DëAngio ne Lagopesole ku kaloj ne trishtese te plote larg femije te saj te burgosur ne Castel del Monte.Elena vdiq e burgosur ne keshtjellen e Parco di Nuceria Christianorum sot Noçera Inferiore ne 14 Mars 1271,kishte vetem 29 vjeç.

Albert Pasho

Free Blogger Albert Pasho

Vegimi argjëndë. Poezi. Albert Pasho.

 

Një jetë zjarri, një jetë lufte,brenda një shekulli baruti,

Riflesi saj trazuar në gjolin e Janinës nga të egëra era,

Erë e Pindit një betimin do të bjerë, nga koha ajo thyer,

 Koka e tij nga fati kurrorëzuar , i fundit luan i Epirit.

Në një pjatë të argjëndi ajo ri, shpirti tij  pas  e ndjek ,

Nuk ështe një trofe për duart  dridhërake prej frikës ,

Nuk ështe frika e vdekjes por e shikimit që ajo sjell,

Si rrufe e prerë,ajo e gjëmimit e zjarrit që mbart.

E këkonin e deshën pallatet,perandor e mbreter bashkë, 

 Në sofrën e pushtetit si trofe e donin per  heshtjen lirisë,

 Koka që su ulë dhe nuk u dorrëzua kurrë edhe  para vdekjes,

Ishte hija e Pirros dhe e Skënderbeut e një betimi antik.

Rrugëtimin mori nëpër kontinente dhe në  histori, si lavdia e saj,

Një trup i vetëm se mban dot lavdinë,e madhe ajo si fitore Pirros,

Në pjatën e argjëndit ajo do shkëlqejë, dielli i një epoke që po perëndon,

Agimi i saj i zjarrte përzier me gjak,perëndimi i saj mbuluar me lavdi.

Do të shkojë larg në të huaja toka, tek froni i lartë atje ne Stamboll, 

Murmërinë njerëzia,murmërinë oborri bashkë me ta   Vezirët, 

Shushurojnë lutje në heshtje të thellë për kokën e prerë të luan Aliut,

Nga dritare tij vështron Mehmet Sulltani,netët e pa gjumë koka  i kujton.

Flet akoma ajo edhe pse është prerë,në mes  pallatit një luan  ushton,

Jam Ali luani ai burrërori,nuk jam një hije por jam zjarr i gjallë,

Flaka ime kurrë nuk do të shuhet , se në këmbë per atdhe unë kam rënë,

Koka ime e përgjakur dhe prerë, është e gjallë si kur më parë.

Në Epir fryn një erë lartë ajo  ngrihet  bashkë me të një amanet,

Amaneti në krah të erës mbi liqenin e Janinës shushuron  luanin,

Toka ime eshte Epiri e Akilt dhe Lekës e Pirros dhe e Gjergjit,

Pjatë argjëndi do të kujtojë luanin burrëror që gjigandët gjynjëzojë.

Albert Pasho 

Free Blogger Albert Pasho

Fanota (Tepelena).Albert Pasho.

Tepelena një vënd i vogël në Shqipëri që probabilmente është antika Fanota(Epir).Vëndi është plot me gjurmë të kohëve antike romane.Fanota është qyteti i parë që Romakët të cilët zotronin tashmë Antigonenë,duhet të kalonin për tu futur në brendësi të Epirit.Cola dikur një herë kaloi natën në shtëpinë e një miku të tij Konsulli Aulo Ostilio dhe do të ishte befasuar dhe zënë rrob atje nga Mbreti Perseo,nëse plani i këtij të fundit(Perseo) nuk do të kishte dështuar për shkak të rezistencës të molosëve aleat të Romës.Pas disfatës të Perseut të shkaktuar nga Paolo Emilio,Fanota ishte i pari qytet që ju dorëzua Anichio,pushtuesi Epirit.Në Tepelenën e sotme ka ende gjurmë dhe relike të ndërtimeve Romake; një urë me shtatë harqe e ngrritur mbi themele të lashta greke dhe sipër në kodër një kështjellë e quajtur "Kështjella e Elenës" nga e cila si thuhet shqiptarët i kanë dhënë emrin vëndit ( dmth Tepe- kështjellë dhe eleni-Elena).Në mesin e shekullit të XV Tepelena ka qënë kryeqëndër e një zotrimi të vogël dhe u shqua në luftimet me Skënderbeun.

Nga ky botim perstigjoz që në fakt ka si subjekt Ali Pashë Tepelenën dhe shpjegon vëndëlindjen e tij,kemi informacione për Tepelenën antike që quhej Fanota,qëndër e Romakëve ku ka banuar edhe një Konsull Romak Aulo Ostilio,dhe sulmi ndaj saj nga Mbreti Perseo.Si dhe lufta e Tepelensve në krah të Skënderbeut ku dhe janë shuar si luftëtar.Ky informacion do ti bashkëngjitet edhe atij të Polibio që përmënd qytetin e Fanota në Kaoni të Epirit në afërsi të Antigonesë themeluar nga Pirro i Epirit në luginën e Drinos dhe i dha emrin e gruas(Antigonesë).Polibio citon Livio i cili thotë;"Caio Licinio kishte lënë një batalion në Fanota dhe kish kaluar në Molosi krahinë në juglindje të Kaonisë".

Albert Pasho

Free Blogger Albert Pasho

Rebelimi i Thesalise i Thymios Vlachavas dhe Ali Pashe Tepelena.Albert Pasho.

Zhgenjimi i Ali Pashes nga Traktati i Tislitit 1807 do te qe i madh per projektin e tij politik ai i krijimi te shtetit te tij.Mos mbajtja e premtimit te dhene nga Napoleoni per dhenien e Korfuzit Aliut, qe do ti sherbente Aliut per forcimin e ketij shteti nuk do ta demoralizoje por perkundrazi do te vazhdoje me me force kete projekt te tij.Situata si ajo e brendeshme dhe e jashtme ishte ne levizje te shpejte me luftra dhe aleanca qe ndryshonin ne varesi te saj.Ali Pasha eshte drejt majes te fuqizimit te pushtetit te tij,kjo do te shqetesoje si rivalet e brendeshem te Aliut por edhe fuqite e medhaja si,Francezet,Ruset dhe vete Porten e Larte.Fillimi i fushates te luftes Ruso Turko e vitit 1806-1812 nga nje ane do ta ndihmonte ne projektin e tij duke i dhene dore te lire dhe nga ana tjeter do ta perballonte me interesat e ketyre fuqive qe kishin si qellim te vetem ta perdornin Aliun dhe shtetin e tij dhe jo ta ndihmonin.Keto fuqi do te perdorin elementi e brendeshem per ta luftuar Aliun.Keshtu ne vitin 1808 kur lufta ruso turko ishte ne zhvillim,Ruset do te nxisin dhe financojne levizjen e Thesalise me ne krye Thymios Valachavas (1760-1809).Thymos ishte nje prift qe ishte bere armatol ( trupe ortodokse krijuar nga Porta e Larte), ai ka qene ne sherbim te Ali Pashes dhe ka mar pjese edhe ne fushatat luftarake te Aliut si ka qene ajo e vitit 1794 kunder Pashait te Shkoderes bashke me armatolet e tij.Pas vdekjes se babait Aliu e ka mbrojtur familjen e tij vellezerit dhe njerezit e tij rreth 60 armatol.Aliu ne fillim ka pasur besim tek Thymios Valachavas dhe ai dhe armatolet e tij rreth 60 paguheshin nga Aliu.Bashkepunimi i tij si me Ruset me agjentin e tyre Louise Sotiris( Lodivikos) si dhe me francezet konsullin Francez ne Janine Pouqueville deshmojne qarte politiken armqesore te ketyre fuqive kundrejt Ali Pashes per ta perdorur per qellimet e tyre.Kleftet dhe armatolet u perdoren kunder Aliut.Nuk eshte rastesi qe kjo levizje e Thesalise e iniciatuar dhe financuar nga ruset do te jete pothuajse ne te njejten kohe me ate te konfederaten e bejlereve shqiptar kunder Aliut me qender ne Berat dhe pastaj ne Kardhiq kesaj rradhe inicatuar dhe financuar nga francezet me mbeshtetjen e Portes te Larte.Levizja e thesalise do te fillonte sipas planit ne 29 Maj 1808 dhe ishte mire organizuar.Ali Pasha do ta mesoje kete nga njerezit e tij dhe jane qe jane pikerisht armatolet e Metsoves Deligiannis dhe Efthymios Stournaris qe levizja e Vlachavas i kishte vene ne pozicione ne grykat  e Metsovos dhe Kallarate ne menyre qe te pengonin trupat e Aliut kur te vinin nga ky drejtim.Aliu me te mesuar kete plan te tyre nisi menjehere trupat e tija kunder saj nen komanden e djalit te madh Myktarit.Trupat e Aliut  sulmuan  afer Meteores kete levizje me nje beteje te ashper ky vellezret e tij Teodoro dhe Dimitro mbeten te vrare,kurse Vlachavas ne krye te 200 luftetareve te tij u arratis ne malin e Olimpit.Trupat e Aliut dhe Aliu vazhduan ta kerkojne Vlachavas deri sa me ne fund e kapin rrobe.Pas shuarjes qe ne djep te ketij ribelioni,Aliu menjeher do te luftoje kunder Konfederates te bejlereve shqiptar ne fillim ne Berat ku e mori ate dhe ne Kardhiq si rezistenca e fundit e kesaj federate.Aliu pas kesaj do te arrije ne maje te fuqise te pushtetit te tij,bashke me keto levizje Aliu do te dal fitus edhe ndaj ruseve dhe francezve.Ekzekutimi i Vlachavas ne Janine do te jete nje ekzekutim dimostrative edhe neper rruget e Janines.Me kete ekzekutim Ali Pasha dhe me burgosjen e Ibrahim Pashes te Beratit me gjithe kundershtimet e forta te Portes se Larte dhe per lirimin e tij, dimostronte para fuqive te medha si Rusia,Franca dhe Porta e Larte se ai ishte i vetmi zot ne trojet e tija dhe po ashtu nje parajmerimi per bejleret e tjere qe do te kundershtonin pushtetin e tij dhe projektin e tij politik.

Albert Pasho

Free Blogger Albert Pasho

Ali Pashë Tepelena.Një vështrim Shekspirian.Albert Pasho.

"Në qoftë se Ali Pasha do të jetonte në kohën e Shekspirit,atëhere jam i sigurtë që ky poet i madh që tërhiqej gjithëmonë nga jeta interesante e njerzëve të mëdhenj do të mahnitej nga jeta e Ali Pashës" (William Plomer).

Ky afermacion i William Plomer tregon dhe dëshmon figurën e jashtëzakonshme të Ali Pashë Tepelenës si një nga personazet më komplekse dhe mahnitëse të fund shek XVII dhe fillimit të shek XVIII të historisë Ballkanike dhe Europiane.Jeta e tij e trazuar nga pasionet e rinisë,dashuritë,martesa, tradhtitë,kurajua dhe deri tek vdekja e tij dramatike të ngjan se ai del nga tragjedite e mëdhaja elisabetiane të dramaturgut anglez William Shekspir.Nëqofse të dy do të ishin bashkëkohor,Ali Pasha do ti kishte dhënë një matrial të jashtëzakonshëm, të një personazhi i denjë për dramatugun dhe poetin anglez, lindur në kufijtë e pushtetit i aftë të ngrihet deri aty sa të sfidojë vetë Sulltanin dhe me një fund violent dhe tragjik.Jeta e Ali Pashës e bënë atë një personazh të vërtetë Shekspirian.Meriemi është dashuria e tij e parë e ndaluar, Meriemi e bukur, vajza e Kurtit, Pasha i Beratit do të dashurohen me pastërtinë dhe forcën e ndjenjave të para të rinisë.Por babai i saj Kurt Pasha do ta ndalojë këtë dashuri sepse Aliu nuk është shumë i pasur dhe jo shumë i fuqishëm ai nuk i përshtatet rangut të familjes së Kurt Pashës.Engjashme me tragjedinë e "Romeo e Gulietta" por në versionin e Ballkanit në trojet shqiptare.Dy të rinj që dashurohen,dy familie të ndara,një baba që thyen dashurinë e tyre dhe një dashuri që nuk kurorëzohet.Shekspiri do të kishte bërë Meriemin plagën e parë në zemrën e Aliut,skëndinë që do të ndezë ambicjen e tij dhe zëmërimin për padrejtësinë sociale përkundrejt tij.Pas refuzimit të Meriemit nga babai i saj Pasha i Beratit,Aliu do të bëjë një zgjedhje nga një protoganist i vërtetë tragjik si në trategjitë e Shekspirit dhe në këtë rast do na kujtojë "Macbeth e Lady Macbeth". Aliu do të martojë Eminem vajzën e Pashait të Delvinës armik i babait të Meriemit Pasha i Beratit.Nuk është dashuri e forcës të ndjenjave,e pafajshme.Eshtë një zgjedhje politike pothuajse ushtarake,nuk është dashuri por strategji,aleancë dhe njëkohësisht hakmarje përkundrejt babait të Meriemit Kurtit.Aliu do na kujtojë Macbethin e Shekspirit që përdorë martesën si instrument politik të pushtetit,ai lidhet me një familje për të luftuar armikun e tij Kurtin.Aliu do të këthejë dhimbjen dhe zhgënjimin e tij në ambicje politike për pushtet.Po të ishte gjallë Shekspiri do të kishte parë këtë zgjedhje të Aliut si lindjen e një prijësi luftëtar,njeriu që nuk pranonte më të ishte poshtëruar.Aliu na kujton ata prijës të mëdhej tragjik,që marin pushtetin me forcën e vullnetit dhe këmbënguljes por në të njëjtën kohë bëhen rrobër të tij.Vetë jeta e Aliut me kalimin e kohës e trazuar nga luftrat,intrigat,tradhtitë,pasionet dhe ambicjet në fund të jetës të tij kur fuqia e tijë është në majën më të lartë dhe njëkohësisht vetmia e tij rritet,Aliu do të takojë Vasiliqinë.Dashuria e tij për të nuk është strategji,apo aleancë politike për pushtet.Ajo është tërheqje në qetësinë e intimitetit e dashurisë të sinqertë,është një dashuri që do ta qetësojë duke e bërë më njerëzor larg intrigave,tradhtive dhe luftrave për pushtet.Njëlloj si "Antony and Cleopatra" i Shekspirit.Aliu do të gjej tek Vasiliqia,ëmbëlsinë,bashkëpunimin e çiftit dhe mbrojtjen reciproke,një dashuri që sfidon kondicionet e kohës,moshën,besimin,rangun social.Aliu do të gjejë tek Vasiliqia një grua që do të qëndrojë me të deri në ditën e fundit të jetës.Shekspiri do të kishte bërë për Vasiliqinë dritën tragjike që e shoqëron drejt vdekjes.Jeta sentimentale e Ali Pashës është një triollogji e vërtetë Shekspiriane.Meriemi dashuria e parë e djenjave dhe pasionit të rinisë (Romeo e Gulietta),Emine martesa strategjia politike,hakmarje dhe pushtet (Macbeth),Vasiliqia dashuria e intimitetit dhe ajo tragjike (Antony and Cleopatra).Shekspiri do të kishte parë tek Ali Pasha një njeri të ndarë midis pasioneve të zemrës dhe pushtetit,midis dëshirave dhe ambicioneve,midis dashurisë dhe fatit të tij.Po ashtu Shekspiri do të kishte gjetur tek Aliu edhe një fund të denjë për tragjeditë e tija të Macbethit,Coriolano dhe Antonio një njeri që sfidon Perandorinë dhe rrëzohet po nga ai pushtet që ka krijuar për të sunduar.Ali Pasha është një figurë historike por jeta e tij ka forcën dramatike dhe kompleksitetin moral të të njëjtës madhështi me heronjtë më të famshëm të tragjedive elisabetiano të William Shekspir.

Albert Pasho

Free Blogger Albert Pasho