Historia e kokes te prere te Ali Pasha Tepelena.Albert Pasho.

 

 

Pak dite para fundit tragjik te vrasjes se Ali Pashe Tepelenes,Hurshid Pasha i komunikoi "faljen" nga Porta e Larte dhe kerkoi Aliu qe te udheronte njeriun e tij besnik Selim Çami qe te dorezohej.Aliu nuk i besonte dhe ju pergjigj Hurshidit se pa urdhrin e tij Selimi nuk do te dorezohej.Hurshid Pasha nuk donte te humbiste kohe akoma dhe dergoi ne ishull tek Aliu, Koise Mehmet Pasha me 30 ushtare,duke sjellur me vete fermanin e faljes falso,dmth denimin me vdekje.Dy varka te medhaja zbarkuan ne ishull afer San Pantaleone.Njerzit e Sulltanit hyne ne oborr dhe i drejtohen dhomes ku Aliu po i priste.Me ti pare Aliu i drejtohet ndalni aty,pasi u pershendeten Koise Pasha i njofton qe kishte sjelle "fermanin e faljes" dhe drejtoi doren drejt kraharorit te bente sikur te nxirrte fermanin.Ali Pasha e kuptoi menjehere kurthin e ngrritur prej osmaneve,dhe ja kethen me ze te forte dhe te vendosur; "Nuk meret koka e Ali Pashes si koke skllavi,çfare e pandeni ju Ali Pashe Tepelenen grua",njekohesisht duke pronucuar keto fjale Aliu nxjerr nga brezi pistoleten dhe qellon Koise Mehmetin duke e plagosur ne dore dhe e shtrine perdhe,ne kete moment Kafkan Pasha shefi i shtabit te Hurshidit qe shoqeronte koise Mehmet Pashen nxjerr shpaten per te vrare Aliun,por Ali Pasha eshte me ishpejte se ai dhe e plagos ne krah,keshtu lindi shkembimi i zjarrit midis njerezve te Sulltanit dhe Aliut me besniket e tij.Ne kete shkembim zjarri Fehim Çami besniku i Aliut bie per toke i plagosur per vdekje,edhe Aliu plagoset rende ne kete perplasje ne krah,besniket e tij Thanas Vaja,sekretari tij Manthua,Kosta Boçari dhe Ibrahimi e terheqi ne dhomen ne krah te asaj qendrore ku u zhvillua ku kembim zjarri.Aliu i plagosur rende i drejtohet Thanas Vajes dhe i thote te vras Vasiliqine qe gjalle ne duart e osmaneve te mos bjere.Nderkohe luftimi vazhdon ne sallen qendrore per rreth gjysme ore duke ju qendruar osmaneve.Degjohen edhe te shtena nga poshte dhomes qe ndodhej Aliu dhe plagoset kesaj rradhe ne shtyllen kurrizore dhe plumbi del perpara nga ana e barkut.Besniket perreth tij e veshtrojne ne pike te lotit,Aliu ne gerrhimat e fundit te jetes se tij ju drejtohet duke ju thene;"Une bijte e mi shkoj drejt vdekjes,drejt te ftohtit hallall asprat,hallall buken dhe kafshaten ju kam lene pas uraten.Qe ne duart e turkut gjalle te mos bie,veç nga arma,plumb e zjarr ne boten tjeter ju te me çoni me nder drejt e ne varr".Koise Pasha dopo i drejtohet dhomes ne krah ku gjendej Aliu shtrire per toke ne fund te jetes dhe duke perfituar nga momenti nxjerr thiken dhe duke e vertitur ne ajer do te godase me forcene qafen e Aluit,ne kete moment koka e Luanit te Epirit do te shkeputet nga trupi.Me nje levizje te shpejte e kap prej flokeve koken e Aliut dhe e ngreh lart.Gjaku qe rridhte akoma do te lag kalfanin e tij te bardhe duke e skuqur.Me syte qe shkelqenin nga sodisfaksioni doli nga dhoma dhe ju drejtua dritares qe ishte me sbarra hekuri duke bertitur nga sodisfaksioni ju drejtohet ushtarve te tij qe ishin mbledhur ne oborr te manastirit duke ju treguar koken qe gjakoste akoma duke e ngrritur lar dhe bertitur; "Luani Epirit" duke ja u treguar te gjitheve!.Paraqitja e kokes se prere para te gjithe beri te binte nje heshtje e thelle sureale,te gjthe heshtin dhe shikon te tmerruar koken pa jete.Ishte data 17 Janar 1822,per shume autor eshte dhene data 22 Janar por dita korrekte eshte 17 Janar 1822. Diten tjeter ne Janine do te mbahej funerali i Aliut,i trupit te tij prane varrit te gruas se tij te pare Eminese ne xhamine Fethiye.(Per funeralin e Ali Pashes mund te lexoni me hollesisht ne blogun tim;[ ( apash63.blogspot.com ) me titull ;"Ali Pasha Tepelena dhe Hursit Ahmed Pasha.Varrimi madheshtor i Luanit te Epirit neJanine" ].Ndersa koka e tij e prere do ti dergohej Sulltanit ne Stamboll,si koka e rebelit qe kishte guxuar te sfidonte Perandorine Osmane ku do te ekspozohej.Per kete qellim ajo u balsamua,me vajra esencial e giodi te karafilave per te cilen turqit ishin espert qe nga kohet antike.Pasi u balsafua dhe lare mire,krehur mire u vesh me nje turbante te arte e vendosur me kujdes e cila bente te shkelqente koka e tij e bukur me ballin qe shkelqente.Koka ne filli m ju çua Hurshid Pashes i cili me ta pare u ngrit ne kembe u perkul tre here para saj dhe i puthi mjekren e bardhe bore.Pastaj ju drejtua Allahut ku ju lut ti rezervonte nje fund te lavdishem si kjo e Ali Pashe Tepelenes.Pas kesaj Hurshiti ja u dhe koken e prere Koise Mehmetit dhe ushtareve te tij,qe kishin nderin qe kishin vrare Ali Pashen dhe si e kishin zakon turqit do ta shetisnin ne Janine per te mbledhur bakshise.Pasi e vendosen ne nje pjate te argjende e mbuluar me nje pelhure te shtrenjte qendisur me ar Koisea dhe ushtaret turq do te fillonin gjiron ne Janine per tua eksposuar te pareve te familjeve ortodokse dhe myslimane te Janines per te mar baksish dhe demostroar qe Ali Pasha kishte vdekur.Pasi kesaj ata ju drejtuan Metropolitit te Kishes ortodokse per te mar nje bakshis te majme.Trokiten ne deren e Metropolitit te Janines dhe pasi hyne brenda vendosen pjaten e argjende me koken e Aliut mbi tavoline dhe filluan te bertisnin,bakshis,bakshis.Metropoliti perpara kesaj skene qe nuk e priste dhe qe ishte ne shoqerine e te ftuarve te tij per dreke,shtangu dhe ngriu mbeti pa fjale ja doli te psheterimte me nje ze qe i dridhej Ali Pasha...E mblodhi shpejt veten dhe mori disa borsa me te holla qe i kishte ne nje dollap per t jua i dhene ushtarve turq si bakshis.Diten tjeter pas funeralit te Aliut, koka e tij do te nisej per ne Stamboll,ate do ta shoqeronin ne kete udhetim ne mes te dimrit te ashper edhe Vasiliqia,se bashku me te do te ishte edhe Thanas Vaja dhe vellai i Vasiliqise Simo Kondaçi qe do te ishin me karvanin zyrtar per ne Stamboll. [ Historine e udhetimit dhe ekspozimit te saj ne Stamboll per me shume hollesi mund te lexoni ne blogun ti ;( apash63.blogspot.com) me titull;"Koka dhe Yafta e Ali Pasha Tepelena ne Konstadinopoje,historia e saj sipas Robert Walsh".

Albert Pasho

Free Blogger Albert Pasho

Nicopoli(Preveza),Moska dhe Tepelena,dy kopertine "Relike" të historisë të Epirit. (Ali Pashë Tepelena). Albert Pasho.

Kopertina e çokollatës Francese e markës "Poulin"

Kjo histori eshte nje gershetim epiko historik ku dy kopertina çokollatash transformohen ne "relike" te historise tone,ato tregojne dhe deshmojne historine e luftes te Luanit te Epirit Ali Pashe Tepelena me shqiptaret e tij.Kjo deshmon qe historia e Epirit e Ali Tepelenit eshte shume e madhe dhe e fuqishme per te qendruar ne faqet e librave,por kjo histori do te hyje edhe ne fabrika,ne reklamat e kohes te konfesionit te çokollatave si ne France po ashtu edhe ne Rusi.Ky gershetim eshte i jashtezakonshem dhe i manihteshem,ku kujtesa historike e betejave te asaj periudhe stampohet ne kopertinat e artikujve te embelsirave.Mbishkrimi ne fotografine e pare "Petit Tambour au siege de Nicopolis" qe ne shqip "Tamburisti i vogel ne rrethimin e Nikopolit".Per francezet humbja ne Nikopol(Preveze) dhe fitorja e Ali Pashes ne 12 Tetor 1798 do te jete nje plage e hapur historike,ja pse Poulin do ta zgjedhe kete beteje si zgjidhje publicitare patriotike dhe romanticizmi historik.Kjo kopertine do te vazhdoje ne kohe per rreth 100 vjet nga kjo beteje,ajo eshte simbol i fuqishem per francezet qe do te lidhe me Epirin dhe Ali Pashen me nje fill historik.Mijera kilometra larg ne nje tjeter kryeqytet ate te Carve ne Moske ndodh e njejta gje,nje luftetar shqiptar i Epirit i Ali Pashe Tepelenes do te jete ne kopertinen e nje çokollate po kesaj rradhe Ruse,sikur ka arrdhur per te zene nje vend ne mes heronjeve rus.Ne qender te kesaj kopertine paraqitet nje luftetar shqiptar me fustanelle te bardhe si bora,me qylaf te kuq si gjaku dhe me nje veshtrim te luftetarit qe ka pare shkatrrimin dhe renien e perandorive.Ne kete kopertine poshte kembeve te luftetarit eshte shkruar Shqiptar,ne anet e konfesionit Çokollate kombetare dhe ne krye, San Pietroburgo,Karkov dhe Moska.Emri i fushates publicitare qe bente kjo firme çokollatash ishte "Forca qe nuk njh kufi" ne te vertete eshte kujtimi i luftrave te Epirit qe kalon kontinentet.Nje gershetim epico historik,dy qytete,dy kapitale dhe nje fill historik qe i lidh me Epirin dhe Ali Pashen,beteja e Nikopolit ku Ali Pasha shendrrohet ne hero dhe ne Rusi luftetari shqiptar simbol i fuqise internacionale.

Albert Pasho

Kopertina e çokollatës Ruse

Free Blogger Albert Pasho

Lord Aberdeen takim me Ali Pashë Tepelena,Janinë 1804.Albert Pasho.

 

Lord Aberdden ( George Hamilton Gordon IV, Konte i Aberdeen),lindur ne 1784 studioi  ne St John's College di Cambrige,do te behet Kryeminister i Mbreterise te Bashkuar ne vitin 1852. Ne fillim te vitit 1804 filloi karrieren diplomatike dhe organizoi udhetime akedemike e kulturare in Europa dhe Orient.Pas traktatit te paqes te Amines u rihap rruga per udhetaret britanik ne Europe.Ne fillim udhetoi ne Europe ne France,ne Itali konkretisht ne Firence kaloj disa dite dhe mbremje interesante ne shtepine e te vejesh te predendentit te fronit Britanik Contessa di Albany.Lord Aberdeen i pa kenaqur nga udhetimi i tij ne Europe do te ndermare nje udhetim ne Orient.Me ndermjetesine e Willim Pitt, Kryeministri Britanik i kesaj periudhe (1804-1806) dhe Lord Melville Sekretari i Shtetit per Ministrine e Brendeshme te Mbreterise te Bashkuar mori nje leje udhetimi per ne Orient.Ne Malte do te bashkohet me Ambasadorin e ri  Britanik ne  Porten e Larte Drummond dhe do ta shoqeroje ne Kostandinopoje.Pasi arriti ne Kostandinopoje Lord Aberdeen dhe pasi kish mar lejet e nevojshme te udhetimit do te udhetoje ne Azine e Vogel,Greqine dhe Shqiperine.Pasi qendroje ne Athine per pak kohe do te vizitoje Smirne e Efeso dhe te tjera vende te Azise te Vogel.Kethehet perseri  dhe do te esploroje ne menyre te thelle dhe te kujdeshme Morene dhe Shqiperine qe ne kete periudhe ishte pak e vizituar nga anglezet.Do te pritet dhe takohet me Ali Pashe Tepelenen ne Janine ku paten nje takim.Ali Pasha i foli hapur te riut diplomat qe ne te arrdhen do te behet Kryeminister i Britanise,per objektivat dhe qellimet e tija.Ne kete takim Ali Pasha do ti jap nje leter per tja dorezuar, drejtuar Kryeministrit te Mbreterise te Bashkuar William Pitt dhe Lord Melville Sekretari Shtetit ku kerkonte mbeshtetje nga ta dhe qeveria Angleze per te vazhduar dhe zbatuar projektet e tija ambiciose.Ali Pasha qe ne fillim te ngjitjes te tij ne pushtet vendosi lidhje me fuqite e medhaje te kohes,kjo tregon se ai ishte i qarte dhe i vetedijeshem per projektin e tij politik krijimin e Mreterise se tij Shqiptare.

Albert Pasho

Free Blogger Albert Pasho

Varri i "Pashait qe sheron",nje vend peligrinazhi per te sheruar .Ali Pashe Tepelena. Albert Pasho

Kur Ali Pasha Tepelena ra heroikisht perballe Perandorise Osmane,varri i tij ne Janine u kethye shpejt ne nje vend pelligrinazhi,jo vetem per kuriozet apo besniket dhe bashkeluftetaret e tij,qe kishin pare ne te,nje sovran te ashper por te drejte.Por mbi te gjitha ky varr ne Janine ne zemren e Epirit u kethye ne nje vend pelligrinazhi per te semuret.Ata vinin nga te gjitha zonat e Epirit,banoret e saj binin me vete te semuret,te te gjitha moshave,per te kerkuar sherim tek varri Aliut.Ata uleshin ne gjunje tek gurret e varrit,i preknin ato,i lagnin me uje dhe me ujin e lagurr mbi gurr te varrit i kalonin mbi ballin e te semureve.Benin dhe lutje per te semuret qe smund te vinin tek varri i Pashait qe sheron.Forca e Aliut nuk kishte humbur ne popull,luani vazhdonte te ecte edhe pertej vdekjes pertej varrit,po aq fuqishem sa ne te gjalle.Te vjetrit e Epirit dhe ne Janine tregonin dhe betoheshin qe kishin pare figuren e Aliut te ecte neper bedenat e kalase ne netet me ere,i cili nuk fliste po kush e shikonte sherohej nga semundjet.Ky lloj besimi dhe praktikimi mistik nuk ishte i ri ne Epir,qe nga kohet antike te Dodonbes,Pirros,Skenderbeut dhe tashme ne varrin e luanit te Janines.Marin Barleti tregon,qe osmanet armiqte e Skenderbeut,besonin se eshtrat e Skenderbeut sillnin fat dhe mbrojtje.Kur osmanet vodhen eshtrat e Skenderbeut nga varri i tij ne Lezhe ne kishen e Shen Kollit, dymbedhjete vjet pas vdekjes te tij ne vitin 1480,ata do ti mbanin ato si hajmali,si diçka hyjnore te shenjte,te qenduisura ne tuniket e tyre me ar e argjende ose te varrura ne qafe.Ata besonin qe ato do te kalonin forcen e Dragonit te Arberise nespatat dhe fatin e tyre.Kleriku francez abati Zhak de Lavardin citon;" Kockat e atij njeriu qe dikur me te degjuar emrin merrnin aratine,tani i rrembenin si diçka te shenjte".Nje fill i padukshem lidh heronjte e Epirit edhe pertej varrit, vdekja nuk i ndan ata nga bota e te gjalleve,por perkundrazi varri,eshtrat,kujtimi i tyre kethehen ne mjete sherimi,fati dhe mbrojtje.Pothuajse katerqind vjet me vone nga vdekja e Skenderbeut, nje tjeter Francez V.Berard qe vizitoi Ballkanin dhe Janinen 1890-1892, kete rradhe per varrin e Ali Pashe Tepelenes do te na lere nje fakt te vyer per kete dukuri dhe pelegrinazhin ne varin e "Pashait qe sheron".Gjate udhetimit te tij ne Epirit dhe qendrimin ne fshatin Agios Georgis(Tsouchli) ai tregon se takoi ushtare turq qe shoqeronin disa gra qe kishin shkuar ne sarajet e Janines.Ato ishin grate e nje beu nga Konica qe kishin shkuar ne Janine tek varri i Ali Pashe Tepelenes per te kerkuar sherim per burrin e tyre plak te semure.( V.Berard; Turkey and Hellenism Itinerary in Macedonia,p.380, Pulley Publications,M.Lykuodis).Ky besim dhe praktikim midis te shenjtes dhe paganizmit,tradites dhe misticizmit eshte besimi i popullit qe madheshtia e luanit te Epirit Aliut nuk humbet edhe kur ai ra por vazhdon te ece ne krah  brezave te arrdheshem.Varri i Ali Pashe Tepelenes,"Pashait qe sheron" eshte zjarri qe qendron,fuqia qe nuk perdnon,hija e luanit forca qe kalon ne breza.

Albert Pasho

Free Blogger Albert Pasho

Skenderbeu dhe Ali Pashe Tepelena,nje lidhje trashgimie e gjate pese shekuj. Albert Pasho.

Historine e Epirit  do ta shenojne dhe bejne heronjte e saj, qe nga kohet e vjetra deri ne kohet moderne.Dragoni dhe Luani i shqiptarizmit eshte nje lidhje kohore e gjate edhe pse me shekuj mes tyre qe do te shenoje historine e Epirit dhe Ballkanit por edhe pertej saj ate te kontinentit Europian. Lidhja midis Skenderbeut dhe Ali Pashes,nuk eshte vetem nje lidhje mes dy luftetar te medhenj,si dy qendrestar,si dy nga figurat qendrore dhe epike nder te tjeret te Epirit,por me shume mes tyre egziston edhe nje lidhje trashgimije gjaku shume e debatuar dhe ne te njejten kohe magjepse e cila na paraqet Ali Pashen si pas arredhes te Skenderbeut nga ana e gjakut prej nenes te tij Hankos.Edhe pse kjo ide nuk eshte e vertetuar nga dokumentat zyrtare ka si baze lidhjet martesore midis familjeve fisnike shqiptare si ato te Kastiotit,Muzakes,Zenebishtit,Bua e Frangaj qe per shekuj jane bashkuar ne martesa aleancash dhe jo vetem ne mes tyre.Dy figura legjendare ne historine e shqiptareve dhe Epirit,Skenderbeu princi i Kastrioteve,simbol i luftes per liri me qendresen e tij epike anti osmane,heroi i shqiptareve dh Ali Pasha luani Epirit figure historike e debatuar dhe komplekse,shtetar dhe qendrestar,reformator dhe protagonist i gjeopolitikes Ballkanike midis Perandorise osmane,Frances,Rusise dhe Anglise edhe pse jetojne ne epoka te ndryshme historike.Kjo lidhje nuk eshte vetem simbolike si dy figura historike qe ndajne mes tyre shume elemente te perbashket,si dy epiriot qe luften e tyre politike dhe ushtarake e zhvilluan ne kete territor,dy luftetar qendrestar qe bashkuan shqiptaret kunder perandorise osmane,Skenderbeu qe qendresa e fundit heroike per 25 vjet rrjesht i beri balle Perandorise si askush tjeter ne Europe,dhe Ali Pasha, rizgjimi qe pas pothuajse kater shekuj,rizgjoi dhe bashkoi shqiptaret ne lufte per rizgjim te indentitetit te tyre.Dy figura jo vetem te botes shqiptare por edhe si element te gjeopolitikes rajonale dhe Europiane per kohet e tyre,Skenderbeu me Venezian,Papatin e Napolin po ashtu Ali Pasha me fuqite imperiale te kohes se tij me Francen Napoleonike,Angline, Rusine.Ali Pasha qe admironte thellesisht figurat epike te se kalures te Epirit si Pirrua,Skenderbeg dhe e konsideronte veten si trashgimtar politik te tyre dhe Epirit,nje princ i ri i afte te udhehiqte dhe qeveriste shqiptaret ne kohet moderne ne nje perberje te re shume etnike ne nje territor shume te gjere pothuajse gjusma e Ballkanit dhe fetare.Kesaj lidhje simbolike do ti vendoset edhe ajo e trashgimise familjare,sjelle nga nena e Aliut Hankua.Dhe kjo lidhje edhe pse eshete minore dhe shume e debatuar eshte e dyfishte per Hankon si nga dera e babait lidhur me Zenebishtet dhe lidhjen e tyre me Kastriotet po ashtu edhe nga nena e saj si kusherire(motra) e Kurt Pashes i cili eshte pas arrdhes i Muzakajve dhe lidhjen e tyre me fisin e Kastrioteve.Eshte lidhja trashgimtare familjare femerore e Muzakave baze per teorine e debatuar qe lidh Ali Pashen me Kastiotet(Skenderbeun).Nje deshmi dhe fakt te rendesishem te kesaj lidhje te nenes te Ali Pashes Hankos me Skenderbeun do te na i sjelle shkrimtari britanik i shek XIX  Sutherland Menzies i shquar per veprat e tija historike dhe biografike te figurave te shquara te historise europiane,ne librin e tij "Turkey Old and New" botuar ne Londer ne vitin 1880.Ky liber Historik,Gjeografk dhe Statikor, konsiderohet nga akademiket dhe studiuesit te nje rendesie dhe nje vlere te madhe per literature..Ne kete liber ne faqen 518 autori per kete lidhje do te shkruaj" Pas Skenderbeut armiku me i jashtezakonshem kunder fuqise te Turqise qe Shqiperia ka nxjerre eshte Aliu,nga familja e Hissus(Hyso) e tribuse te Toskeve,lindur ne Tepelene rreth 80 kilometrane veri te Janines ne 1750.Nena e tij ishte nje Amazone(luftetare e shkelqyer),ishte nje trashgimtare e Skenderbeut.Kariera e Aliut qe e gjate dhe turbulente.Nga ushtar u ngrrit ne qeveritar turk e provinces te lindjes dhe aspiroje pavarsine, dhe fronin e Stambollit,por ne Turqi nuk kishte mjaftushem vend per dy njerez si "Luani i vjeter i Janines" dhe Sulltan Mahmudin reformator.Pasi kish sfiduar Porten e Larte per me shume se tridhjete vjet,u tradhtua dhe masakrua bashke me disa pjestare te tjere te familjes se tij ne 1822"... Edhe pse per kete lidhje nuk egzistojne dokumenta zyrtare per te konfirmuar kete lidhje trashgimie direkte e Aliut me Skenderbeun nepermjet nenes te tij Hankos,te dhenat gjenallogjike te mundeshme,literatura por edhe gojedhenat tona popullore e folklorike,e kane konsideruar gjithmone Ali Pashen si nje"nip i larget" i Kastrioteve dhe heroit tone kombetar Gjergj Kastrioti Skenderbeu.

Albert Pasho

Free Blogger Albert Pasho.

Napoleone Bonaparte dhe Ali Pashe Tepelena,nje fill i padukshem lidhje ne Mesdheun e shek XVIII. Albert Pasho.

Ali Pasha dhe Napoleone Bonaparte nuk u takuan kurre mes tyre personalisht edhe pse paten lidhje shume te forte mes tyre,ne mes leterkembimeve dhe personave te trete mes tyre,si dhe lidhje familjare si nje fill i padukshem qe vetem rastesi nuk eshte ne kete lidhje mes tyre.Kjo histori eshte mbreselenese dhe e manihtshme ne te njejten kohe.Napoleone dhe Ali Pasha  jetuan ne te njejten periudhe historike,te dy sunduan dhe dominuan regjione strategjike per periudhen ne Mesdhe,te dy kishin nje ngjashmeri te perbashket karakteriale dhe mjaft te rendesishme,por ajo me e perbashket ishte ambicja.Nje ambicje jashte normales,e madhe dhe titanike per te dy.Ambicjen per te nje pushtet personal mbi çdo strukture tradicionale te meparshme.Me ambicjen e tij Napoleone e trasformoje Francen ne nje Imper,ndersa Ali Pasha me ambicjen e tij ndertoje nje shtet autonom te pavarur brenda Perandorise Osmane.Te dy trajtuan dhe bashkepunuan me fuqite Europiane si sovran te pavarur,te dy sfiduan Imperet qe i linden,Napoleone Francen Revolucionare dhe Aliu Perandorine Osmane.Te dy u tradhtuan nga pushteti qe kishin krijuar dhe kerkuar te dominonin.Kur studiohet raporti dhe lidhja ne mes Bonaparte dhe Ali Pasha,ne pergjithesi kerkohet ne leterkembimet mes tyre,ne marveshjet,ne krijimin e aleancave dhe ne dokumentat zyrtare ne arkivat.Ma shpesh historia e vertete levize dhe behet nepermjet personave qe kalojne ne keto bote te jashtezakonshme paralele.Ma cilat jane keto lidhje keto marredhenie keto histori qe perbejne kete fill te padukshem midis Ali Pashes dhe Napoleone Bonaparte dhe familjes te tij?.1-Nje nga historite me afashinante eshte ai i diamantit Spoonmarker i cili ka kaluar nga duart e Maria Letizia Ramolino,nena e Napoleonit ne duart e Ali Pashe Tepelenes.Ky diamant i katerti ne bote,sot mbahet dhe njekohesisht eshte krenaria e Muzeut Topkapi Palace ne Stamboll,objekti(relika)me e shtrenjte e muzeut dhe eshte pjese perberse eThesarit Imperial te Turqise.Historia e tij eshte e veshur me nje mantel legjende dhe eshte njera nga me afshinante qe ka te beje me shitjen e tij nga nena e Napoleonit tek Ali Pashe Tepelena.Edhe pse per kete shitje nuk ka nje dokument zyrtar,kjo eshte e konfirmuar nga deshmite kohore dhe eshte ne linje me kontekstin historik dhe profilin e protagonisteve te kesaj historie.Nje nene ajo e Napoleonit, Maria Letizia Romolino ne lufte per te shpetuar, mbeshtetur dhe perkrahur djalin e saj Napoleonin,finaciarisht qe ndodhet ne esil larg pushtetit, e shiti kete diamant Aliut per shumen 150.000 franga.Dhe nga ana tjeter Ali Pasha si njeri ambicios i pushtetit e bleu kete diamant,per te qene ne nje linje me ambicjen dhe estetiken e tij politike si nje sovran i pavarur.Ky fill i padukshem qe kalon permes ketij diamanti eshte tregues i nje lidhje me te thelle,te nje kontakti indirekt te dy familjeve,nje simbol i lidhjeve meshdhetare te fuqise,pushtetit dhe pasurise,por edhe te aspektit tjeter me te thelle mesdhetar te familjes,tradizionit,zakonit lidhjeve territoriale.Ne kete aspekt Letizia eshte e ngjashme me nje tjeter nene ate te nje tjeteri sovrani Aliut.Eshte Hankua qe kishte bere po te njejten gje per te mbeshtetur dhe perkrahur djalin e saj ne ngritjen e tij ne pushtet,qe eshte shume e ngjashme me Letizien ne kete aspekt familjar(Per me shume per kete histori mund te lexoni ne kete Blog artikullin me titull;" Diamanti Ali Pashe Tepelenes,  (Spoonmarker s Diamond). 2- Kjo lidhje ky fill i padukshem zgjatet me vellain e madh te Napoleonit,Mbretin e Napolit Giussepe Bonaparte  (1806-1808) dhe lidhja e tij me Ali Pashe Tepelenen sovran i Epirit.Kjo lidhje mes dy sovraneve ne kete pjese te mesdheut,bazuar mbi interesa reciproke,tregtare,ushtarake,diplomatike nuk ka qene vetem formal ai ka qene edhe informal,bazuar edhe mbi nje leterkembim te shpeshte mes tyre.Giussepe Bonaparte ishte nje pike referimi natyror per Parisin per lidhjen e Frances dhe Ali Pashen,Ai merte shpesh urdhera dhe rekomandime nga Napoleone dhe Franca qe deshironin te dinin nepermjet tij se Ali Pasha mund te behej nje aleat kunder Anglezve?,se Aliu mund te destabilizonte Perandorine Osmane?,se flota e Aliut me portet e tija mund te kontrrollonin rruget e lundrimit per ne lindje?.Gjate mbreterise se tij,Franca projektoje dhe ndermori shume operacione ushtarake ne lindje te mesdheut,dhe Ali Pasha ishte pengesa kryesore e saj,sepse Janina ishte kethyer ne nje pike strategjike e nje rendesie te veçante per rajonin,Preveza ishte nje port i nje rendesie te veçante,ndersa Butrinti ishte pika e kontrrollit te hyrjes ne deti Adriatik.Per keto arsye Giussepe Bonaparte mbajti nje raport formal dhe informal me Ali Pashen duke dhe e ndihmuar dhe furnizuar me matriale ushtarake dhe municion Ali Pashen.Kete lidhje informale mes tyre e verteton letra e Napolone Bonaparte drejtuar vellait te tij Giussepe(Jozefi Mbret i Napolit) lidhur me Ali Pashen e dates 27 Maj 1807; "Im vella,kam mare letren tuaj te 10 Majit.Une rekomandoje qe  kalorsia ime eshte demtuar ne Napoli.Pashai i Janines eshte armik i ruseve,por ky njeri eshte dinak.Nuk ka shqetesim qe i keni derguar atij ndonje ndihme,por mos e ekzagjeroni shume ,gjithçka qe ju nevojitet jane fjalet e bukura.Te kesh te gjitha ato te rreme dhe kondratitore lajme  ne gazetat e Napolit,lajme qe perhapen per punet e Turqise.Danzig eshte marre;Gjej rezerva temedhaja te çdo lloj.Ti  lexo detajet e dorezimit te ketij vendi ne gazetat e ndryshme.Ekspedita ruse e komanduar nga gjenerali Kamensky,pasi u mund,u ri imbarkuar dhe u zhduk.Me ne fund fillon te beje pak nxehte ketu".Napoleone Bonaparte.3-Por lidhja me enigmatike dhe afashinante midis familjes te Napoleone Bonaparte dhe Ali Pashes,eshte ajo e mjekut te gruas(e veja) e Napoleone Bonaparte,Maria Luisa d'Austria.Ky eshte Mjeku i Arçi Dukeshes te Parmes Maria Luisa d'Austria, Dr Ludwigh Frank.Kjo lidhje nuk eshte nje lidhje diplomatike e dokumentuar ne analet e diplomacise,por behet fjale per nje lidhje njerezore qe perfshine kete raport dhe fill te padukshem edhe pas vdekjes te Napoleonit me Ali Pashen, ate te profesionit,udhetimet,domosdoshmerine dhe fatin e percaktuar me pare.Jane pikerisht keta element qe e bejne te rendesishem dhe plot kuptim.Pas vdekjes te Napoleonit ne vitin 1821 gruaja e tij Maria Luisa d'Austria do te jetoje midis Parmes ne Itali dhe Vjenes,e rrethuar nga nje grup i vogel njerez besnik.Midis tyre me te rendesishmit ishin mjeket personal.Mjeku i saj do te jete mjeku i Ali Pashe Tepelenes Dr Ludwigh Frank qe sherbeu ne Janine 1806 si krye mjek i oborrit te Ali Pashes.Te jete kjo rastesi apo eshte vazhdimi i fillit te padukshem mes familjes te Bonapartit dhe Ali Pashes.Nje lidhje kjo qe nuk shfaqet ne traktatet diplomatike por lind ne jeten e perditeshme,ne korridoret e oborreve te sovraneve dhe lidhjeve te tyre jo formale.Nje lidhje njerzore familjare qe mund te analizohet nepermjet llogjikes historike te kontakteve te kesaj epoke.Historia zyrtare nuk tregon te gjitha,historia e vertete eshte e bere nga lidhjet njerezore dhe oborri Aliut dhe i Napoleonit ishin me afer se ajo qe ngjan si e vertete.( Per me shume per kete histori mund te lexoni ne kete Blog postimin me titull;"Letra e Dr.Ludwig Frank kryemjeku i Ali Pashe Tepelenes.Janine 1806" ).4-Nje tabllo artistike qe hap nje pyetje historike te kesaj lidhje midis familjes te Napoleone Bonaparte dhe Ali Pashe Tepelenes.Kjo lidhje nepermjet kesaj pikture eshte nga ato me te rafinuarat dhe manihtese,nuk behet fjale per nje dokument politik,as te nje pikture diplomatike por per nje veper arti e bere nga mbesa e Napoleone Bonaparte,artstja franceze Mathide Bonaparte (1820-1904) vajza e vellait te Napoleonit,Zherom Bonaparte.Ne kete tabllo ajo ka pikturuar nje vajze shqiptare epiriote veshur me kostum tradicional shqiptar,me te qendisurat me ar si te veshjes por edhe te shamise e rikamuar me ar dhe gjerdanin rredh saj me dekoracione ari.Kostumet tradicionale shqiptare nuk eshte nje element i parendesishem ne kete tabllo,por perkundrazi eshte simboll i botes te shqiptareve te Ali Pashes,pikturimi i saj njef forcen kulturore te botes te Aliut. Tablloja me titull "Jeune Femme en Costume d'Albanaise",gjendet ne France ne keshtjellen De Campagne te Dordogone e Aquitaine.Kjo pikture mer edhe nje vlere simbolike qe edhe brezi i trete i familjes te Napoleonit hedh veshtrimin dhe shikon drejt oborrit te  Ali Pashes lidhjes te tij me Napoleone Bonaparte,veshtruar nga mbesa e tij ne kujtesen e familjes te Bonaparteve rinovuar ne kete tabllo.Arti ne pergjithesi dhe ne kete rast ne veçanti, perveç te tjerave shpreh edhe indentitet familjar,nje homazh,nje fill i padukshem qe lidh keto  dy familje larg njera tjetres por te ngjashme mes tyre.5-Por midis kesaj gallerie lidhjesh,kjo do te jete ajo me misterioze,mahnitese e veshur me nje mantel konspiracioni ne lidhjen e ketyre dy burrave lufte,dy burrave shteti,dy familjareve.Po per çfare ben fjale kjo histori?.Behet fjale per esilet ( izolimin burgosjen) e Napoleone Bonaparte.Si dihet Napoleone Bonaparte kaloj dy esile njerin ne ishullin e Elbes (3 Maj1814-26 Shkurt1815) qe zgjati 10 muaj dhe u kethye ne France dhe tjetri ne ishullin e Santa Elena (1815-1821) qe shenoje edhe daljen e tij nga skena politike deri ne vdekje 1821 ne kete ishull.Kjo lidhje eshte ne mes dy personave te trete,te njohur me Ali Pashen gjate periudhes te sherbimit te tyre ne ishujt Jon dhe Janine te ketyre dy koloneleve Anglez.Ne ishullin e Elbes ne detin Tirren perkujdestari i caktuar nga anglezet per esilin e Napoleonit ishte kolonel Colin Campbell.Ky kolonel eshte nje bashkepuntor dhe admiruesh i Ali Pashes dhe luftes se tij.Kjo lufte e Aliut ne manualet strategjike ushtarake studihohet nga oficeret anglez si "Manuali i Taktikes te Guerriles Shqiptare"dhe per kolonel Colin Campbell e citon Aliun si shembullin me te madh modern te mbrojtjes asimetrike ne lufte.Lufta e Aliut ishte nje taktike studimi per ushtaraket angleze mjaft e rendesishme per ta per te kuptuar si te nenshtronin dhe perdorur popullsine vendese guerriere.Me kete doktrine luftarake Aliu ja kishte dal te mbante ne thes ushtrine qendrore te Sulltanit duke shfrytezuar levizjen e trupave te tija pa pika referimi dhe me keshtjellat e grykave te maleve strategjike per te.Campbell do te drejtoje sulmin vendimtar ndaj francezve ne ishullin e Santa Maura ne 1810 ne krah te trupave te Aliut.Kete taktike lufte te Ali Pashes kolonel Campbell do ta zbatoje ne skenaret e luftes qe perballoje shume te ngjashme,gjate luftes ne Indi ne Sepoy,Kolonel Colin Campbell u akuzua nga anglezet kur Napoleone u arratis e largua nga ishulli bashke me besniket e tij,per neglizhence dhe bashkepunim sepse ishte larguar nga ishulli me qellim kur ndodhi largimi i Napoleonit.Ne kete histori hyne ne loje edhe teoria konspirative e nje ndikimi te luanit te Epirit i cili bante lidhje me ane te konrispodences me Kolonel Campbell,per te ndihmuar mikun e tij te meparshem per te cilin admirimi i tij nuk ishte shuar si njeri lufte dhe pushteti.Ndersa ne esilin e ishullit te Santa Elena autoritetet angleze do te zgjedhin si kujdestar gardian per Napoleonin,kolonel Hudson Lowe edhe ky nje i njohur dhe bashkepuntor madje i ngushte i Ali Pashes.Ata njhen mjaft mire me njeri tjetrin,gjate periudhes se tij ushtarake ne ishullin e Zantes dhe Cefalonise (1809-1810) vendosi marredhenie direkt me Ali Pashen ata jane takuar disa here.Hudson kishte korrispodence te rregullt me Ali Pashen dhe me John Stuart britanik me banim ne Janine.Eshte ky qe do te organizoje nje takim personal te Ali Pashes me kolonel Hodson Lowe.Ne kete takim koloneli anglez mori propozimin e Ali Pashes qe 30.000 shqiptar trupa te Aliut te zbarkonin ne Itali,ne menyre qe te krijonin nje diversive me qellim qe te pengonin pushtimin e Siqilise nga ana e Gioacchimo Murat gjenerale francese e Mbret i Napolit.Avalle kjo lidhje midis Ali Pashes dhe Napoleone Bonapartet te jete rastesi,madje jo nje here por dy here nepermjet ketyre dy koloneleve?Apo valle te jete shenje e fatit dhe destinit te ketyre dy titaneve,dy figure legjendare te Mesdheut te lidhur me kete fill te padukshem  lidhjesh?Apo valle jane detaje nga jeta e ketyre burrave shteti qe marin nje vlere jashtezakonisht te madhe simbolike?Kjo lidhje ky fill i padukshem deshmon dhe fakton se historia nuk eshte vetem,dokumenta,arkiva,traktate te aleancave dhee luftrave,lidhur me Ali Pashen dhe Napoleone Bonaparte,te dy burra luftrash qe sfiduan imperet,dy burra qe ndertuan pushtetet e tyre,dy burrave qe u kethyen ne legjende.Ma jetet e tyre personale nderthurren dhe kalojne nepermjet familjareve,bashkepuntoreve,objekteve,artit,mjekeve si nje fill i padukshem qe perveç te tjerave do ti lidhe keto dy figura legjendare ne Mesheun e shek XVIII.

Albert Pasho

Galeria fotografike;

Free Blogger Albert Pasho

Vdekja e Luanit (Ali Pashe Tepelena). Albert Pasho

Ende sot kur ecen ne malet e Epirit me pyjet e dendur, ne mes luginash te thella,me hone e lumenj, prrenjte te furrishem e te eger, si shpirti i kesaj toke ,ne brigjet e thepisura te bregdetit qe dallget e detit te kalter e ledhatojne, sikur kujtesa te ledhatoje historine e saj te brymosur prej miti e legjende.Ende sot percepton nje rrugjito luani,nje rugjito primordiale te dale nga thellesite e shpirtit te kesaj toke mitike e legjendare.Rugjito i luanit qe vazhdon te ndihet ne ndrrimin e moteve si ato te lashta  ne profecine e tij,ne motin e ri  gjate jetes te luanit por edhe sot ne motin   modern  pas  vdekjes te luanit rugjito i tij qe motet nuk e kane heshtur dot kurre.Eshte rugjito i Ali Luanit,luanit ne token e shqiponjave qe as vdekja nuk e heshti dot.Vdekja e Ali Pashe Tepelenes do ti beje nder dhe do te ngreje lavdine heronjve te kesaj toke mitike.Kjo vdekje ne nje rrethane tjeter do te kishte imituar dhe ndoshta eklipsuar emrat e famshem  te bashkepatrioteve te tij si Pirro,Aleksandri dhe Ulise mendjeprehte.Vdekja e tij do te jete nje simbol i lirise dhe i sfides ndaj armiqeve te krijeses te tij politike, krijimit te mbreterise te tij ate te shqiptareve,edhe pse kete krijese armiqte e shqiptarizmit e mbyten qe ne djep.Per kete krijese te tij Ali Tepelena nuk kurseu asgje,as jeten e tij,as te femijeve dhe nipit te tij dhe as pasurine e tij.Por vdekja e tij do te ishte me e embel se deluzioni i tij,per ata qe i rriti i ushqehu i beri te famshem dhe te medhenj,vdekja per luanin do te ishte me e embel se tradhtia.Ali Tepelena do te vdiste si nje guerrier antik i tokes te Epirit,edhe pse i thyer ne moshe ai do te vdes ne kembe me armet e tija akoma te nxehta qe leshonin tym ne duart e tija.Vdekja e tij do te jete epilogu i nje jete lufte,ajo eshte nje ritual dhe ekzekutim i nje ndermarje politike e orkestruar nga ata qe i trembeshin  pavarsise dhe influences se tij,legjendes dhe mitit te tij.Vdekjen e tij do ta kerkoje Sulltani.tre armata dergoje Sulltani per koken e luanit,dy nga toka dhe nje nga deti,80 mije ushtare, me ne krye generalin e famshem dhe te zoti gjeorgjianin Hurshit Pashen,heroin e Alepos qe sapo e kishte pushtuar.Por Janina e luan Aliut dhe e shqiptarve nuk eshte Alepoja.Gjithe kjo armate per thuajse dy vjet rrjesht do te deshtoje perpara mureve te Janines,nuk do te jete forca dhe madheshtia qe do te triumfoje.Eshte tradhtia ajo,dhe epiriotet kete e dine qe nga kohet antike,qe kalate meren nga brenda dhe jo nga jashte,eshte Ulise mendjeprehti dhe Akile qe do te marin Trojen,dhe ky mesim eshte bere shkolle edhe poer armiqte e tyre ne mote.Vdekja e Ali Pashes do te jete zija me e madhe qe nga koha e Pirros ne Epir,dhimbja do te jete ancestrale dhe e madhe,epiriotet do te qajne Aliun dhe bashke me te fatin e tyre te thyer, Aliu ishte shpresa,ishte madheshtia e pathyeshme,sovrani i pakurrorezuar i Epirit.Po ate nate Hurshit Pasha u gjet i befasuar dhe i manhitur ne te njejten kohe kur gjeti ushtaret e Aliut qe qanin humbjen e princit te tyre Aliut. Si shkruan Pouqueville:Per gjithe naten pas vdekjes se Aliut, Tosket dhe Geget dhe te tjera tribu shqiptare i denjten afer per gjithe naten trupit te Aliut duke e qare me ligje duke vene ne dukje bemat e tija.Hurshit Pasha duke pare kete situate dhe duke ju trembur ketyre luftetareve trima e te eger,urdheroj qe trupi i Aliut pa koke te varrosej me gjithe nderimet reale siç e meritonte personaliteti i ketij dragoni.Keshtu diten tjeter pasi laven trupin dhe e lyhen me vajra te profumosura duke e veshur dhe dekoruar trupin,e vendosin ne nje arkivol dhe e mbeshtjellen me mbulese kashmiri indian nje nga me te shtrenjtit e kohesSiper tij vendosen stemen qe mbante ne ceremonite zyrtare.I prene krenieren kalit te tij dhe e mbeshtollen me nje cope lejla,dhe siper vune shpaten dhe dekorazionet e tjera luftarake qe Aliu i kish fituar ne lufte.Per funeralin e tij u caktua nje resposabil zyrtar Selam-aga qe do te drejtonte gjithe ceremonine.Ne krye te korteut ishin gjeneralet dhe komadantet e tij qe mbanin lart stendartin me Tre Kode(bisht kali) qe trgonin rangun e Aliut, me e larta ne Perandorine Osmane,Vezir me Tre Bishta Kali.Te dyja anet e rruges qene te mbushura polt me njerez nga ku degjoheshin te qara e tyre.Korteu hyri ne keshtjelle nga hyrja kryesore dhe ketu nga te dyja anet e rruges ishin rreshtuar repartet e ushtrise se tij per ti dhene nderimet ushtarake princit te tyre.Bara ishte mbuluar me nje koperte ceremoniale dhe u vendos ne varrin e families ne krah te gruas Emine.Imami i jep lamtumiren e fundit duke duke cituar: "Ali Tepelena djali Veliut qofte i xhenetit".Ceremonia e vdekje do te jete e denje per nje princ,per luanine Epirit,eshte fundi i nje luani qe nuk u gjunjuzua kurre.Edhe vdekja e tij do te ishte adhuruar dhe pare edhe me zili nga vete armiqte e tij dhe vrasesi i tij per interes te Portes te Larte,Hurshiti.Vdekja e tij plot nder e lavdi nuk do te jete e njejte per vrasesin e tij Hurshit Pashen i cili pasi e puthi mjekren e bardhe te kokes te prere te Aliut,ju drejtua Allahut dhe i kerkoje dhe ju lut qe ti jepte nje vdekje te lavdishme dhe te ndershme si kjo e Ali Pashes.Hurshit Pasha eshte vrasesi i Aliut por pa nder e lavdi,ai eshte njeriu qe zbatoi urdherin e Sulltanit dhe nuk mori dhe as meritoi lavdine qe priste nga koj fushate ushtarake e madhe.,Hurshit Pasha do te qendroi ne hije perpara luan Aliut,kush vret nje mit nuk shendrohet ne mit por qendron nen hijen e tij,eshte vdekja e luan Aliut qe me vdekjen e tij do ta shendrroje ate ne mit dhe legjende.Kjo vdekje jo vetem per Hurshit Pashen qe ishte nje ekzekutore per urdher te Sulltanit por edhe per rivalin ideal te Aliut qe vdiq si Imperator Napoleone Bonaparete por ne esil,do te jete me e lavdishme se ajo e vete Imperatorit njekohesh rival dhe bashkepuntor i tij.Bonaparti do te vdes si imperator ne esil i rrethuar nga gjeneral besnik,rrethuar nga kujtime e libri,ceremoni soleme,varr madheshtor,ndersa vdekja e Ali Pashes do te jete e nje sovrani guerrier,i rrethuar,qe vdes ne kembe me arme ne dore.Vdekja e tij i dha fund projektit te tij politik Mbreterise Kushtetutese te Shqiptareve,i cili egzistonte de fakto qe ai e kishte qeverisur si nje sovran pa korone per me shume se 30 vjet.Vdekja e tij do te kete nje impakt te thelle dhe te menjehershem ne territoret e tija,pushteti i tij i pavarurur dhe automon do te shperbehet dhe do te zvendesohet me ate osman dhe zyrtaret e saj.Kjo do te sjelle boshllekun politik i krijuar me vdekjen e tij,dhe do te rise pasigurine dhe situate kaotike ne keto territore.Shqiperia e Poshtme qe deri ne kete moment kishte patur nje zhvillim te madh social ekonomik me qender Janinen do te bjere ne nje depresion te thelle ekonomik dhe social.Vrasja e tij nga Sulltani do te shpejtoje krizen e Perandorise Osmane si çarja e madhe e Perandorise qe do ta beje kete vdekje mitike per qendresen dhe rolin e saj ne renien e Perandorise Osmane,ky aspekt dhe kontribut mjaft i rendesishem i Ali Pashe Tepelenes,qe shpesh nuk vihet ne dukje.Ne Eurpen e kohes qe veçanerisht ne kete moment historik shikonte dhe admironte luften dhe qendresen e Ali Luanit,ne kete ballafaqim jo te barabarte forcash,vdekja e Ali Pashes do te kete nje impakt te jashtezakonshem.Qendresa e tij do te jete simbol i renies te Perandorise Osmane,e cila nuk ishte me ne gjendje te kontrrollonte territoret e saja te pushtuara.Vdekja e tij pati nje impakt edhe ne politike,gjeo politke si dhe literaturen ,artet figurative dhe skenike te kryeqyteteve Europiane,Me kete vdekje heroike Ali Paha shendrrohet ne nje legjende,nje hero romantik.Vdekja e tij do te kontriboje dhe shtyje fuqite europiane te konsiderojne ndarjen e territoreve te Turqise Europiane ridizenjare gjithe Ballkanin.Varri i tij do te shtrihet ne dy kontinente,thuajse se madheshtine dhe lavdine e tij se nxinte dot nje i vetem,shkruan nje poet,o ndoshta kujtesa e tij eshte universale ju perket te gjitheve si simbol i rebelimit,luftes.qendreses dhe lirise..Jo me kot flaka e Ali Pashes eshte e ndezur edhe sot ne zemer te Epirit,ajo eshte simbol i rezistences dhe lirise nje mot i moteve te shqiptareve.Hurshit Pasha fitoje nje beteje,Napoleon Bonaparte fitoj nje Impero,Ali Pasha Tepelena fitoje lavdine dhe kujtese ne shekujt qe e ndjekin,emri tij u kethye ne legjende dhe mit,figura e tij ne nje ikon,jeta dhe lufta e tij ne histori.Poeti i madh Byron do te qendise vargje lavdije per kete luan te shqiptarizmit, qe kalojne çdo hapsire dhe hapsire kohore;"Qe kur leu Profeti,S'ka pare gjusmëhena,Nje prijes kaq te madh,Si Ali Tepelena". Populli qe e lindi kujtesen e ketij luani e ka te gjalle e ruan me fanatizem,shqiptaria di ta ngreje kete luan;"Ngrehu Ali Pasha,gjalle me shtate zemra,vdekur me dy varre".

Albert Pasho

Free Blogger Albert Pasho

Gjuhet e folura dhe te shkruajtura nga Ali Pashe Tepelene. Albert Pasho.

"Per Ali Pashen krijova bindjen se shumica shkruajne ndoshta te shtyre nga antipatia dhe jo nga gjykimi dhe mendimi qe kishin ndaj tij".Keshtu shkruan Protosingjeli i Patrikanes Ikumenike. Ali Pasha eshte figura me e debatuar e historise tone kombetare dhe kjo ka arsyet e veta si te brendeshme dhe te jashtme,arvanitasi i madh dhe iluminuar Aristidh Kola do te shkruaj; "Kaq shume libra dhe studime jane shkruar per Ali Pashen,sa nuk eshte shkruar kurre per asnje njeri tjeter ne Ballkan apo Europe,me perjashtim te Bonapartit.Dhe te gjithe bien ndesh dhe perplasen me njeri tjetrin.Disa e lavderojne,te tjere e kritikojne ne menyre qe nuk besoj qe asnje njeri tjeter politik i epokes ka perballuar.Studime dhe kerkime do te shkruhen per Ali Pashen,derisa e verteta nuk do te rivendoset dhe ky arvanitas(epirot) i madh te zere vendin e tij dhe ndoshta ne maje te heronjeve te Greqise para revolucionare dhe revolucionare".Po lind pyetja natyrshem pse eshte sulmuar dhe vazhdon te sulmohet Ali Pasha si nga shqiptaret si i quhan Konica ata shqiptare poturaket e Toskerise dhe te huajt.Eqerem Çabej thote; " Historia e kombeve eshte historia e personaliteteve te tyre". Dhe pikerisht ketu eshte thelbi i kesaj tematike duke u perpjekur te ulin dhe zhvleresuar kontributin e ketij shqiptari te madh Ali Tepelena duan te fshijne, ulin dhe pervetesojne historine tone kombetare te kesaj periudhe historike si nje nga me te lavdishmet per shqiptaret.Jane shqiptaret pararendes te shkatrrimit te Perandorise Osmane me qendresen dhe luften e tyre,jane shqiptaret pararendes te logjikes te shteteve te pavarura moderne ne Ballkan nepermjet luanit te shqiptarizmit Ali Pashes.Kete figure te madhe kombetare e kane luftuar shume armiqte tane si ne te gjalle dhe pas vrasjes se tij,por fatekeqesia me e madhe eshte sepse ka akoma shqiptar qe kane lindur te tille qe duan te ulin kete figure qe i dha shkelqim Shqiperise dhe i vuri shpaten Turqise.Jane munduar ta paraqesin me lloj lloj epitete te ulta, jo vetem per te por qe bien edhe mbi çdo shqiptar si rrjedhoje.Nuk eshte vendi ti permende te gjitha por po ndalem tek njera midis te tjerave.Ajo qe duan ta paraqesin si te pashkolluar,analfabet...Ne kete postim modest,deshiroje te sjelle disa fakte dhe argumenta te dokumentuara qe per hir te se vertetes jane me qindra dhe mijra perveç ketyre ne fotografite poshte.Ali Pasha rridhte nga nje dere fisnike dhe bejleresh te rendesishem ,gjyshi i tij ishte Beu i Gjirokasters dhe Tepelenes,komandant gjeneral ne ushtrine osmane,babai i tij Veliu Pasha me dy code(bishta kali),kjo per te thene qe arsimimi i tij qe privat me mesues tutor prane familjes se tij,dhe kjo behej per ato familje qe kishin nje rang te caktuar.Ky arsimim per kohen behej ne tre drejtime formimi, ate ushtar,fetar kadi...dhe administrim.Kjo per te theksuar qe Ali Pasha nuk ka qene i pashkolluar dhe anafalbet si mundohen ta ulin ata qe nuk e duan dhe e luftojne.Per kete tematike deshmia e konsullit anglez ne Janine William Martin Leake eshte nje fakt dokumentor i pakundershtushem.Ne librin e tij "Researches Greece" botur ne Londer te vitit 1814,do te sjelle kete fakt duke hedhur poshte tezen e John Hobhouse lidhur me kete tematike. William Martin Leak shkruan;"Zoti Hobhouse gabon kur thote se Veziri nuk mund te shkruaj dhe lexoje.Megjithese sipas zakonit te turqeve,njerzit ne pozitat me te larta rralle shkruajne me shume sesa emrat dhe shifrat e nenshkrimeve te tyre,megjithate rralle ose kurre flasin per kete,se edukimi i femijeve te familjeve te pasura eshte lene pas dore aq shume sa ata nuk kane mesuar te shkruajne.Une vete e kam pare Lartesine e Tij te lexoje dhe te shkruaj.Ne fakt,do te ishte me e jashtezakonshme ne Shqiperi,ku pushteti eshte kaq shpesh i trashgueshem,te gjesh njerez me rang te larte te pa afte te lexojne,sesa ne Turqi ku ndodh shpesh qe Pashallaret jane ngritur nga rangjet me te ulta".Ali Pashe Tepelena fliste Shqip,Greqisht,Turqisht,Italisht dhe po keshtu i shkruante keto gjuhe ne leterkembimet e tija qe jane te shumta ne arkivin e tij dhe jo vetem.Shqipen e shkruante me germa greke, eshte ku nje element qe shume autore Grek nuk arrijne ti kuptojne dhe perkethejne sepse nuk dine shqip.Pouquiville konsulli Francez na jep nje tjeter deshmi lidhur me gjuhen Franceze dhe Aliun.Ky thote qe Aliu kuptonte edhe Ferngjisht,kjo lidhet me faktin se kur Pouquivielle fliste me Aliun ne ferngjisht kishte impresionin qe Aliu kuptonte me pare qe perkethyesi te bente perkethimin,kjo thote Pouquivielle dallohej nga menyra se si pergjigjej Veziri.Ne gallerine fotografike poshte paraqiten fotot e ketyre dokumentave si dhe firma personale e Ali Pashes,te mara nga arkivat,franceze dhe greke si dhe ai personal i Aliut.Keto jane shkruar ne italisht dhe greqisht.

Albert Pasho

Free Blogger Albert Pasho

Simbollogjia e nje sovrani Ali Pashe Tepelena,ne nje tabllo. Albert Pasho.

 

Kjo tabllo e autorit Joseph Cartwright me titull "Ali Pacha of Jannina" e vitit 1819,nuk eshte thjesht nje paraqitje e Ali Pashes por perkundrazi kjo tabllo e ripershkruan ate me anen e gjuhes te simbolizmit ne detajet e kesaj tablloje qe flasin per indentita autoktone,autorita absolute,pushtet politik e ushtarak,reformator dhe diplomat,mençuri dhe zgjuarsi prej sovrani, i pavarur nga Porta e Larte.Gjuha ikonografike e kesaj tablloje simbolizon Ali Pashen e vertete si sovran perveç asaj fizike te tij.Kjo tabllo e pershkruan Ali Pashen si nje sovran epik,çdo detaj i saj eshte nje simbol qe nderton nje mesazh t6e sakte dhe real lidhur me rolin dhe pozicionin e tij,ne Perandorine osmane dhe ne arenen europiane.Analiza e çdo elementi te kesaj tablloje nuk eshte gje tjeter perveç se nje analize simbolike e ketij sovrani;

•Taxhi (qeleshe) eshte nje element qe zvendeson turbanten osmane,kjo ne vetvete nuk eshte nje rastesi por perben nje akt dhe simbol te qarte politik qe konfirmon dhe deshmon indentitetin e tij te ndryshem nga osmanet.Ky akt politik konfirmon autonomi kulturale e legjitimitet vendor,deshmon rrenjet e tija etnike,perkatesi territoriale,qe pavarsia e tij nuk varet nga Stambolli por i ka rrenjet ne vendin e tij.Disa udhetar te huaj shkruajne dhe pershkruajne se ky taxh qe mbante Aliu ju kujtonte atyre plisin(qeleshen) qe mbante Odisea.Simbolika tjeter e taxhit eshte hyjnore e lidhur me Bekshatizmin dhe simbolizon dymbedhjete imamet dhe quhet edhe kurora e "Husejni Taxh",Dihet lidhja dhe roli i Aliut me Bekshatizmin dhe si adhurues i sufizmit si nje besim mistik.Pra perdorimi i taxhit prej tij simbolizon kuroren e sovranit dhe do te simbolizoj perkatesine e tij vendore dhe hyjnore si sovran i trojeve te tija,i ndryshem dhe i pavarur nga Porta.

•Veshja e tij e kuqe e gjate ne kete tabllo do te simbolizoje; Zjarrin,energjine dhe transformimin.E kuqja eshte ngjyra e komandes dhe e shqiptareve ne veshjet e tyre,kjo ngjyre ne kete tabllo do te perçoje force,rrezik,pasion,drejtesi te forte dhe pasuri.Mesazhi i saj eshte i qarte dhe i forte,fuqine e sovranit,drejtesine e rrepte dhe me gjak,pasionin dhe autoritetin e Aliut,njeriu qe vendos,vepron dhe imponon.

•Shkopi i komandes( Lo spetro) qe Aliu ne kete tabllo e mban ne brez futur ne rripin e mesit. Ky simbol nuk eshte nje objekt per ceremonite por eshte simbol i qeverisjes me te drejta te plota si sovran legjitim.Kjo do te thote qe Aliu nuk i perkulet askujt por komandon.Ky simbol do te perçoje meshazin e autonomise,te fuqise te drejtesise gjyqesore dhe rolin e tij si arbiter suprem asolut i Epirit.Sovran qe nuk ka nevoje te ngreje zerin por mjafton nje gjest i tij.

•Letra qe mban ne dore,ne kend te pare,e mbajtur me kujdes dhe force eshte nje nga simbolet me te forte te kesaj tablloje.Ky detaj do te simbolizoje pushtetin administrativ,politik dhe ushtarak me ligje te shkruajtura dhe kaluar nga duart e tija.Diplomaci me fuqite e medhaja te kohes dhe intriga politike me aleanca te ndryshme dhe te levishme ne kohe per te cilat Aliu ishte nje gjeni i vertete.

•Armet pas tij eshte nje tjeter simbol i fuqishem i tabllose,ato jane te dukshme mire dhe te gjitha llojeve.Ato jane fuqia ushtarake dhe kujtesa e betejave te tija.Keto arme do te simbolizojne se pushteti eshte i fituar me keto arme,ai nuk eshte nje governator i emeruar ma nje njeri qe ju eshte imponuar me force.Ato paraqesin simbolin e nje te kaluar ushtarake luftarake,çdo arme eshte nje fitore,nje histori dhe nje armik i mundur.Edhe pse i ulur ne tabllo armet pas tij jane nje kercenim i heshtur per armiqte e tij sepse ai eshte i mbrojtur nga forca e tyre.

•Mjekra dhe floket e bardhe te gjte te mbajtur mire dhe impresionante simbolizojne kujtesen,urtesine dhe driten e shpirtit.Mjekra e bardhe eshte simbol universal i diturise dhe zgjuarsise,eksperience,kapacitet per te drejtuar.Ne kete tabllo do te perçojne mesazhin se Luani Plak ka pare te gjitha,luftra,tradhti,dashuri,Perandori dhe nuk mashtrohet dhe as lejon te mashtrohet.Mjekra eshte autorita naturore e tija ai nuk ka nevoje per frone mbreti eshte mjekra froni i tij.

•Pipa e gjate e duhanit,elegante dhe aristokrate ne te njejten kohe,objekt luksi i orientit.Ajo do te simbolizoje fuqine sa me gjate te jete aq me i larte eshte rangu, kush e pi avazh demostron qe eshte padron i kohes.Ajo do te simbolozoje edhe qetesine,reflektimin dhe kontrrollin e emocioneve.Ali Pasha eshte njeriu qe mendon,shikon dhe vendos pa nxitim.

•Qillimi i punuar ne kete tabllo,nuk eshte thjesht nje dekuracion,por do te simbolizoje,pasuri,kulture dhe kosmopolitizem.Ky ne nje fare menyre simbolizon fronin e sovranit por ne menyre horizontale.Jo me kot ky qyllim i perkiste nje tjetri sovran te fuqishem atij te Frances Luigjit te XIV qe e mbante ne sallen e Versajes, eshte qyllimi famshem Gobelin,Aliu e kishte blere ne France per sallonin e tij ne Janine ku eshte bere kjo tabllo.Autori ne kete tabllo nuk e ka sjelle autentik si ka qene por ka dashur te pershkruaje idene e fuqise te Aliut.Ky detaje ne tabllo do te simbolizoje luksin,shijen,kontaktet tregtare dhe prestigjin e Aliut si sovran.Kjo do te demostroje oborrin e Aliut si nje kryeqytet kozmopolit,si nje qender e mrrekullushme,fuqi ekonomike dhe qender e rendesishme kulturore.

•Rrobat te punuara me ar si krahet ,jeleku,rripi.Ari eshte ghuha e sovranit por ajo mbart brenda edhe traditen e popullit te tij shqiptaret me jeket e tyre qendisur ne ar qe Byroni ju ka kenduar aq bukur.Ari simbolizon edhe nderin e familjar dhe trashgimise antike te familjesKjo simbolizon edhe indentitetin e tij qe ju perket races te shqiptareve.Ari simbolizon edhe fuqine ekonomike dhe ambicjen e tij per nje mbreteri te pavarur,ai perçon prestigj dhe ambicje dinastike.

Gjithe kjo retorike e simboleve te Aliut te kesaj tablloje ka per qellim qe te sjelle qe Ali Pasha nuk vjen te kujtohet si nje governator i Perandorise,por si nje sovran i pavarur i Epirit.Kjo tabllo eshte bere ne Mars te 1819 kur Ali Pasha ishte ne kulmin e fuqise te vet dhe ishte nje sovran i pavarur.Eshte momenti qe ai po pregatitej per momentin final te jetes te tij, perballjen me Perandorine Osmane.Kjo tabllo perveç simbolikes qe perçon ka dhe meriten tjeter qe eshte i vetmi qe disponojme per Ali Pashen si ka qene orgjinal edhe pse ne moshe te thyer.Ka dhe nje tjeter qe eshte ai i Lois Dupre por bere nga larg.

Albert Pasho

Free Blogger Albert Pasho

Ali Pasha Tepelena, Vizionari reformator jashte kohes se tij. Albert Pasho.

Ali Pashe Tepelena i veshtruar ne kontekstin e krizes te Perandorive te medha midis shek XVIII-XIX eshte nje figure e madhe vizionare shqiptare dhe europiane dhe jo vetem.Figura e tij eshte e para qe parashikoje perpara te tjereve qe epoka e perandorive po i vinte fundi dhe e arrdhmja do tju perkiste shteteve nazionale te pavarura,ai eshte jo vetem pararendesi i shtetit modern shqiptar por edhe atyre ballkanik. Jeta e tij,burimet historike deshmojne dhe vertetojne qartesisht kete vizion te tij. Ali Pasha nuk ishte vetem nje governator ribel brenda Perandorise Osmane.Ali Pasha eshte vizionari qe jo vetem parashikoje renien e Perandorise,dhe perandorive por eshte pararendesi i logjikes te nje shteti modern,duke luftuar dhe kerkuar autonomi dhe pavarsi politike,riformator i shtetit te tij me reforma te brendeshme pothuajse ne te gjitha fushat e jetes social politike te kohes ne linje me kohen europiane.Ali Pasha Tepelena eshte shqiptari qe me politiken e tij demostroj dhe tregoje qarte se  shqiptaret mund te qeverisen vete dhe te jene faktor i barabarte ne arenen nderkombetare ne vendimet e saja, duke i konsideruar shqiptaret si nje faktor te rendesishem ne arenen europiane si faktor force dhe ekulibri. Ali Pasha si lider kuptoje perpara te tjereve renien e Perandorise Osmane,situaten e saj te brendeshme me nje administarte te korruptuar,nje ushtri te dobesuar dhe mbetur mbrapa me reformat e saja me te rejat e kohes ne kontekstin e pergjithshem europian.Ai kuptoje i pari qellimet dhe presionet e fuqive europiane dhe brenda ketij konteksti eshte i pari qe arriti te kuptoje qe edhe rendi vjeter imperial midis Perandorive te kohes nuk do te zgjashte shume,ky rend kishte arritur afer fundit te tij.Ne kete kontekst historik.Aliu luftoi dhe kerkoje pavarsi politike duke filluar te sillej dhe vepronte si nje sovran i pavarur brenda perandorise por edhe me fuqite e medhaja imperiale te kohes,duke u munduar ti jepte jete programit te tij politik krijimit te shtetit te tij.Vete menyra e qeverisjes se tij si nje sovran i pavarur dhe dokumentet  historike deshmojne dhe faktojne kete te vertete historike vizionare.Per kete vizion te tij Carl Mendelson Barthold do te shprehet;"Pa ashpersine e tij nuk do te qe e mundur zhdukja e banditizmit dhe vendosja e rregullit.Ali Pasha nderpret mesjeten dhe feudalizmin dhe hap rruge drejt civilizimit,Mendeleson  vazhdon duke shtruar pyetjen? a do te ishte e mundur kjo me metoda paqesore dhe te shjellshme?vetem me force shqiptaret mund te pranonin avantazhet e civilizimit.Ky sundimtar i iluminuar shprehet Mendelsoni  do te ndermjetesoi  tranzicionin nga mesjeta e erret ne kohet e reja.Me memorandumin politik me ruset i vitit 1791 me tete pika,parashtruar princit Rus Pojketim per shtetin e tij te pavarur,deshmone dhe fakton qarte qe kjo ide per shtetin e tij nuk eshte formuar ne kohe por qe ne fillim te heres,kur ai ishte vetem tre vjet qe ishte bere Pasha.Kjo tregon vizionin e tij lidhur me politiken nderkombetare te kohes te fundit te Perandorive.Kete vizion Ali Pasha do ta theksoje shpesh dhe here pas here ne kohe.Ne Maj te vitit 1806 ne takimin me Konsullin Rus ne Janine G.Flory, i cili thote;" Ali Pasha deklaron qarte bindjen e tij politike;-Jam nje mysliman por jo nje fanatik,urrej divanin tim(Osmanet) dhe kontrrollet e tija,ndjeje renien e tij dhe parashikoje zhdukjen e tij.Deshiroje te jetoje me nder ne kete pjese te vogel qe qeverise dhe te vdes si nje njeri ne pushtet".Vizionin e tij prej vizionari Ali Pasha do ta shpreje edhe me aktoret e tjere te kesaj periudhe si Franca dhe Anglia dhe Austria.Ky vizion i tij si i barabarte me keto fuqi do te njihet edhe nga ato vete duke e trajtuar Ali Pashen si nje sovran te pavarur duke mbajtur marredhenie te drejteperdrejta me te.Si asnje tjeter shqiptar eshte lideri i afte te hyje ne lojen gjeopolitike europiane te kohes dhe te mbaje marredhenie me Napoleonin,mbretin e Anglise,carin e Rusise e te tjere faktore europian,si nje figure shqiptare internacionale i afte te ndikoje ne ekulibrat europian dhe te kontriboje ne shkatrrimin e Perandorise Osmane.Ne thelb nje aktor,faktor gjeopolitik europian si shqiptar,qe ne kete kontekst parashikoje renien e Perandorise Osmane dhe fundin e rendit Perandorak europian,dhe krijimin e nje shtetit te tij(shqiptar) ne situaten e re nderkombetare,si i barabarte ne mes te barabarteve.Projekti i tij politik per krijimin e shtetit te pavarur shqiptar,do ta beje Ali Pashen pararendes te nacionalizmit shqiptar dhe shtetit te tyre.Ali Pasha arriti te krijoje nje shtet(de facto) me  nje indentitet politik bazuar tek gjuha,territori i banuar nga shqiptaret por jo vetem,ai nuk kerkoje autonomi administartive,por pavarsi politike dhe territoriale per shtetin e tij.Ky shtet ndikuar edhe nga idete e pas revolucionit Francez te Napoleone Bonaparte.Ky vizion shtet modern i Ali Pashes do ta rendise Ali Pashen si pararendes te shteteve nacionale, jo vetem atij shqiptar e ne Ballkani por edhe europian.Sami Frasheri per kete tematike do te shprehet per Greket qe eshte dhe shteti i pare nacional i Europes;"Greket duhet ta permendin me respekt e nderim te madh emrin e Tepelenasit,sepse per here te pare ideja e shtetit te pavarur ne pjesen jugperndimore te Europes Osmane lindi ne mendjen e Ali Tepelenes"..Ali Pasha eshte pararendes i pavarsise te Shqiperise,te Greqise,levizjeve nacionaliste ne Serbi dhe me gjere ne Ballkan.Ali Pasha ndertoje nje shtet shqiptar te centralizuar ku ndermori reforma vizionare per kohen te ngjashme me ato te rvolucionit francez dhe te mbreterive moderne europiane,nje vizoionar per kohen ne vizion,strukture te shtetit,te impaktit te tij ne shoqeri dhe ne modernitet.Reformat e tij do te centralizonin pushtetin,ai arriti te kuptoje qe nje territor i ndare nuk mund ti rezistonte ne epoken e re.Per kete beri reformen e tokes,eleminoje sistemin e spahive turq,te bejlerve dhe agallareve vendas qe silleshin si sovran te vegjel.Ndertoje dhe imponoje nje administrate te vetme te centralizuar, perbere nga vendas,shqiptar,grek,vlleh dhe largoje ata osmane besnik vetem te tij.Futi nje sistem fiskal te centralizuar te varur nga administrata e tij me taksa te parashikueshme nga prodhusit agrare.Bonifikoje kenetat,futi produkte te reja bujqesore,mbrojti bujqerit dhe pronat e tyre.Ali Pasha e dinte qe reforma e tokes qe thelbesore ne rritjen e pasurise te shtetit te tij.Keto reforma te reja vizionare ishin tipike ne shtetet moderne europiane por jo per perandorine osmane te kohes.Reforma e tij ne ushtri kishte si qellim,te kishte nje ushtri ne sherbim te shtetit te tij dhe kjo ushtri  nuk do te varej me nga Sulltani,dhe me kete ushtri do te ishte i afte per mbajtjen e pavarsise se tij nga Sulltani dhe kontrrollin e Ballkanit perendimor prej tij. Ushtria e tij ishte e perbere me shumice vendas shqiptar dhe etnive te tjera vendase,kjo ushtri ishte e rregullt dhe e perhershme, me rroga te rregullta mujore dhe me rezerviste te mbledhur ne raste luftrash.Ajo perbehej  me rreth 20-25  mije ushtare te rregullt dhe arrinte deri ne 50 mije ne raste luftrash dhe mobilizimi.Modernizimi i saj me trupa elite dhe speciale si (kalorsia,fanteria,artileria),trajnimi i ushtrise me metoda europiane,hapja e shkolles ushtarake ne Janine ku pregatiteshin ushtarak me metoda te reja europiane,armatimi i saj me armet me moderne te kohes si artileria moderne,ndertimi i fortifikimeve me specialist europian ne gjithe shtetitn e tij.Te gjitha keto e benin ushtrine e tij,ushtrine e nje shtetiti te pavarur,nje ushtri qe u kethye ne nje force kryesore ne Ballkan e afte te perballonte armiqte e saj vendor por edhe trupat e Sulltanit.Kjo ushtri do te kete edhe nje rol ne ruajtjen e ekulibrave rajonale,dhe kete fuqi te saj donin ta shfytezonin edhe fuqite e medhaja te kohes.Reformat ekonomike dhe infrastrukturali.Si asnje shqiptar tjeter me pare ndertoje,rruge,ura,porte,dogana,nje rrjet te tere per pushimin dhe rigjenerimin e karvaneve te mallrave.Zhvilloje tregtine me shtetet europiane,Itali,France,Angli,Austri.Stimuloje artizanatin,tregtaret dhe prodhuesit agrare me politika mbeshtetje financiare dhe ligjore,bonifikoje tokat,ngrriti ujesjellsa dhe kontrroje gjithe rrjetin e ujerave te bonifikimit.Keto reforma vizionare kishin si objektiv krijimin e nje ekonomie te pavarur nga Perandoria.Ne saje te ketyre politikave shteti i tij lulezoje si kurre me pare duke e kethyer Janinen ne qendren me te madhe tregtar pas Kostandinopolit.Reformat administrative dhe gjyqesore,administrata e tij kishte qeverine e tij (Divani),me sekretariatet e tija.Aliu zvendesoje zyrtaret turq me ata vendas qe i ishin besnik politikave te tija.Ndertoje arkivat e shtetit te tij me regjistra administrativ dhe katastal per pronat.Reformoje drejtesine duke futur nje sistem gjyqesor me tre shkalle,me i qendrushem dhe efikas.Per kete qellim ndertoje nje rrjet te tere gjykatash me gjykates emeruar prej tij,principi i ketyre gjykimeve do te qe ai qe quhej praktika Salomonike.Çdo qytetar i shtetit te tij ishte i barabarte para ligjit pa dallim feje,klase sociale dhe etnie.Kjo ne vetvete do te perbente nje nga shtyllat kryesore te politikes te Aliut brenda shtetit te tij.Reformat ne politikat sociale dhe kulturale.Janina u kethye ne kryeqytetin e kultures Ballkanike e krahasuar nga udhetaret e huaj si Firencia e vogel e Orientit.Ali Pasha mbeshteti perkrahu dhe investoje ne arsim dhe kulture,Aliu kishte kuptuar rendesine e saj si nje instrument i fuqishem dhe vendimtar per te konsoliduar pushtetin dhe shtetin e tij si dhe mordernizimin e shoqerise.Hapja e shkollave laike dhe fetare te nje niveli bashkekohor europian.Janina u kethye ne qender te iluminizmit jo vetem lokal por Ballkanik,ne shtetin e tij diskutohej per idete e revolucionit francez dhe flitej shqip,greqisht,frengjisht dhe italisht.Hapja e bliblotekave,shtype shkronjave si perçuse te literatures bashkohore dhe librave,mbrojtja e intelektualeve vendas por edhe atyre te huaj.Mbeshtetja dhe perkrahja e artit,muzikes dhe arkitektures dhe eçdo te reje ne kete fushe.Ali Pasha deshironte te formonte nje  klase drejtuse e afte te administronte nje territor te gjere dhe kompleks si ai i tij,kjo politike reformiste do te sillte lindjen edhe te  nje brezi te ri te shkolluar qe do te kontribonin me vone ne levizjet nacionale per shtetet e pavarura.Rilindasit tane e kane zanafillen e tyre ne kete periudhe historike,ne kete ambient ne keto shkolla.E gjitha kjo e bebe Ali Pashen skendijen e pare te nacionalizmit shqiptar.Edhe jeta publike dhe urbane do te perfshihen ne riformat vizionare te Ali Pashes.Janina pa nje lulezim urban si kurre me pare me lagje te reja,me sistem te ujerave te bardha dhe te zeza,me tregjet e mbuluara dhe fierat tregtare,banja publike,ngritja e ndertesave te reja administrative dhe shkollave,ngritja e xhamive dhe teqeve,manastireve dhe kishave,sinagoges.Te gjitha keto jane ne nje linje me reformat europiane si dhe me ate te pluralizmit dhe tolerances fetare.Keto jane ne nje vazhdimshi me reformen fetare,ku ai mbronte njesoj si te krishteret,myslimanet dhe ebrenjte.Kjo do te ishte per Ali Pashen nje zgjidhje politike moderne ne sherbim te stabilitetit te shtetit te tij.I gjithe ky vizion dhe kjo bashkesi reformash ishte vizionare sepse Ali Pasha ndertoje shtetin e pare modern qe eshte baza dhe zanafilla e çdo levizje e shqiptareve pas tij per shtetin e tyre te pavarur.Shkollat,arsimimi, politika e tij,rizgjimi i ndergjegjesh shqiptare por edhe eshte zanafilla e rilindjes tone kombetare e ka bazen e saj pikerisht ketu si persa i perket ndergjegjesh te shqiptareve por edhe te risorseve njerzore.Jane me dhjetra rilindas rritur dhe arsimuar ne kete ambient te krijuar prej Ali Pashe Tepelenes.Ndertimi i ketij shteti dhe futja e reformave te ngjashme me ato te revolucionit francez dhe te shteteve moderne europiane,bere te mundur krijimin e nje ushtrie shqiptare,modernizoje ekonomine dhe jeten sociale me administraten dhe drejtesine,rizgjimin e nje ndergjegje kombetare shqiptare.Kjo i jep meriten dhe rolin Ali Pashe Tepelenes si lideri dhe pushtetari qe nder te paret kuptoje qe e ardhmja i perkiste shteteve te pavarura.Nuk eshte aspak e tepruar dhe as pak e egzagjeruar, meriten qe i kane njohur bashkekohesit e tij por edhe te mevonshem,studiuesit dhe historianet europian si nje;"Pasha i iluminuar".

Albert Pasho

Free Blogger Albert Pasho